null

Rusland

In de bubbel van Poetin is geen ruimte voor reflectie. ‘Hij heeft een idiote perceptie van de wereld’

Wat er in het hoofd van Vladimir Poetin omgaat, is niet te zeggen. Wel staat vast dat de president zich beweegt in een bubbel van reactionaire conservatieven. Hoe ziet hun gedachtegoed eruit?

Jarron Kamphorst

Het is september 2012 en de Russische president Vladimir Poetin zit in een witte overall met een grote veiligheidsbril - donker en rond als bromvliegogen - in een gemotoriseerde deltavlieger. Hij lacht als een jongen die niet kan wachten tot zijn achtbaankarretje ratelend in beweging komt. Rond het toestel lopen kraanvogels en achter hem zit een wetenschapper in eenzelfde kostuum als de president zelf. Kort daarna stijgt het voertuig op en vliegt het duo boven de Noord-Siberische vlaktes en de oevers van de rivier de Ob.

De bedoeling van de vlucht is om de bedreigde kraanvogels te begeleiden bij hun migratie naar het zuiden. Een onverdeeld succes wordt het niet. Bij de eerste poging vliegt slechts één kraanvogel achter het presidentiële luchtkonvooi aan, en ook de tweede keer blijven de meeste vogels onverstoorbaar door het graslandschap sjokken. Zonde, want Poetin heeft zich zo’n anderhalf jaar voorbereid op het tochtje en krijgt ruim zeventien uur instructies over het besturen van een deltavlieger. Verrekte natuur.

Eigenhandig gecreëerde bubbel

Het is een kolderiek voorbeeld, zeker. Maar het is veelzeggend over de eigenhandig gecreëerde bubbel waarin de Russische president zich bevindt, meent Leonid Gozman. Voor de voormalig oppositiepoliticus en leider van de liberaal-conservatieve Unie van Rechtse Krachten spreekt het schouwspel boekdelen. “Kennelijk kwam er in de aanloop naar die actie niemand naar hem toe om te zeggen dat het een bezopen idee was. In plaats daarvan zeiden zijn naasten: ‘Tuurlijk meneer de president, als u wilt vliegen, dan kan dat’. Niemand adviseerde tegen.”

Naast een gebrek aan zelfreflectie is het voorval volgens Gozman exemplarisch voor het wereldbeeld van Poetin en zijn kompanen. “Hij denkt dat hij alles kan. Hij beschouwt zichzelf als een verheven leider, net als de tsaren vroeger. Daardoor denkt hij zelfs dat hij kan vliegen en vogels kan leiden in hun migratie. Alsof hij de baas over de natuur is. Hij heeft een idiote perceptie van de wereld.”

Dat wereldbeeld leidt de afgelopen maanden tot veel discussie. Want: wat gaat er in het hoofd van de president om en ontketent hij een oorlog in Oekraïne? Het zijn vragen waar niemand een sluitend antwoord op heeft, simpelweg omdat niemand in de huid of het hoofd van Poetin kan kruipen.

Poetin in een deltavlieger in september 2012 in Siberië. Beeld EPA
Poetin in een deltavlieger in september 2012 in Siberië.Beeld EPA

De vertrouwenscirkel van Poetin

Wel valt er iets te zeggen over het gedachtegoed in het Kremlin op basis van de daden, taal en onderlinge dynamiek van de mensen die er rondlopen. En dan met name de personen die gelden als de directe adviseurs van Poetin wat betreft nationale veiligheid en buitenlandbeleid. Wie hun en Poetins eigen gedachtegoed volgt aan de hand van acties en uitspraken uit het verleden, kan het begin van een antwoord formuleren op de vraag waarom Rusland doet wat het doet als het op Oekraïne aankomt.

Om te begrijpen hoe de vertrouwenscirkel van Poetin in elkaar zit, is het allereerst belangrijk om te kijken hoe die door de tijd veranderde van samenstelling. Zo bestond de kring van adviseurs rondom de president in de eerste jaren na zijn aantreden in 2000 nog uit relatief veel liberale types, die soms zelfs een min of meer democratische toekomst voor Rusland voor ogen hadden. Onder hen was bijvoorbeeld Dmitri Medvedev, de latere premier en presidentiële tussenpaus die van 2008 tot 2012 het presidentschap van Poetin overnam. Zijn wat lompe motto ‘vrijheid is beter dan niet-vrijheid’ klinkt inmiddels als een echo uit een ver verleden.

Na het eerste decennium van Poetins leiderschap kwam er steeds minder ruimte voor dit soort bescheiden liberalen en veranderde de verdeling in het voordeel van conservatieve en soms zelfs reactionaire types. Dat begon grofweg met de straatprotesten die in 2011 in Moskou losbarstten na grootschalige fraude bij de parlementsverkiezingen dat jaar. Poetin gaf het Westen met de Verenigde Staten voorop de schuld van de demonstraties en greep terug op grootschalige repressie.

Dmitri Medvedev. Beeld EPA
Dmitri Medvedev.Beeld EPA

Siloviki

In de jaren daarna kregen de liberalen in de immer draaiende personeelscarrousel rondom de president de bons en werden vervangen door wat Tatjana Stanovaja, oprichter van R.Politik dat de Russische politieke elite onderzoekt, onlangs omschreef als ‘technocraten’ enerzijds en ‘siloviki’ anderzijds.

De eerste groep bestaat uit mensen met specifieke kennis op een bepaald gebied. Zij domineren met die expertise op posten binnen de regering, maar hebben volgens Stanovaja ‘geen bevoegdheid om zich met veiligheidsaangelegenheden te bemoeien’. Premier Michail Misjoestin is het beste voorbeeld. De oud-chef van de belastingdienst heeft als taak het dagelijkse bestuur van het land, gelijk een manager bij een groot bedrijf, maar als het om de nationale veiligheid gaat heeft de premier geen plek aan de tafel.

Dat privilege is weggelegd voor de siloviki. Figuren - overigens uitsluitend mannen - die vaak een lange carrière binnen de contreien van het leger en de veiligheidsdiensten bewandelden en op zeker moment naar boven kwamen drijven als adviseurs van Poetin. Zij, zo stelt Stanovaja, ‘domineren de veiligheidsagenda, stoken Poetins angsten op en veroorzaken en escaleren spanningen’.

Extreme fixatie op respect

Om die laatste groep is het te doen daar waar het over Oekraïne en de gespannen relatie met het Westen gaat. Wat deze mannen delen is een “extreme fixatie op respect en erkenning van henzelf als grote en machtige staatsmannen”, zo meent Gozman. “Poetin verdient volgens hen hetzelfde respect en aanzien als Stalin in 1945 of Dzjengis Kahn 700 jaar eerder. Hij vertegenwoordigt in hun ogen een uitzonderlijke beschaving die draait om twee principes.”

De eerste daarvan is de positie van Rusland als leider van een anti-Amerikaanse en anti-westerse wereld. “Poetin heeft een oprechte hekel aan vrijheid, liberalisme en het Westen”, verklaart Gozman. “Ten tweede is het enige waar deze mannen in geloven macht en machtsbehoud. Ze geloven niet in mensenrechten of internationale verdragen. Als je sterk bent, dan kan je alles krijgen, zo is het idee.”

Niet voor niets zet Poetin zichzelf vaak weg als een vechtersbaasje dat eerst slaat en dan praat. Zoals hij het naar eigen zeggen leerde in de straten van Leningrad, het huidige Sint-Petersburg, waar hij opgroeide in de jaren vijftig. Tel daarbij op een jarenlange carrière bij de KGB en diens opvolger de FSB en de paranoia is compleet, zegt Gozman. “Bij de veiligheidsdiensten draait het niet om politiek, maar om bescherming van de staat tegen buitenlandse mogendheden.”

President Poetin tijdens een van zijn jaarlijkse persconferenties.  Beeld EPA
President Poetin tijdens een van zijn jaarlijkse persconferenties.Beeld EPA

Gedeeld vijandbeeld

Uit die perceptie van de wereld vloeit een ontegenzeglijk vijandbeeld voort dat Poetin en zijn vertrouwelingen delen en om de haverklap etaleren. Poetin staat bekend als iemand die gelooft in samenzweringen die volgens analisten sterk gevormd zijn door zijn verleden bij de KGB. Vaak genoeg spreekt hij zich publiekelijk uit over vermeende complotten van het Westen en de VS gericht tegen hem en Rusland. Ook zijn vertrouwelingen, die goeddeels dezelfde achtergrond en leeftijd hebben, delen die perceptie van iedereen tegen Rusland en Rusland tegen iedereen.

Zo stelde het hoofd van de Russische veiligheidsraad Nikolaj Patroesjev in april vorig jaar nog dat de ‘russofobie’ in Oekraïne een uitvloeisel is van een westerse propagandacampagne. Tijdens een andere gelegenheid bekritiseerde hij het Westen door te stellen dat Ruslands ‘culturele soevereiniteit’ risico loopt en dat de Russische ‘traditionele waarden onder vuur liggen door de VS en hun bondgenoten’.

Patroesjev kent Poetin al sinds de jaren 70, toen ze samenwerkten bij de KGB in Leningrad. Later schopte de inmiddels 70-jarige carrière-officier het in 1999 tot directeur van de FSB, waar hij zijn goede vriend Poetin opvolgde die als premier onder toenmalig president Boris Jeltsin ging werken. Sinds 2008 is Patroesjev voorzitter van de veiligheidsraad. In die rol herhaalde hij meermaals dat Oekraïne een ‘protectoraat’ van het Westen is.

Het moreel verderfelijke Westen

Een andere hardliner bij wie Poetin zijn oor te luisteren legt is Sergej Narysjkin, sinds 2016 de baas van de buitenlandse inlichtingendienst SVR. Ook hij kent Poetin al jaren en ook hij geldt als een persoon die het idee heeft dat Rusland onder constante dreiging staat van het decadente en moreel verderfelijke Westen. Zo beweerde hij zonder bewijs aan te voeren dat westerse inlichtingendiensten oppositieleider Aleksej Navalny in 2020 probeerden te vermoorden om een ‘offerslachtoffer’ te creëren om zo Poetin ten val te brengen.

In een interview in januari dit jaar vergeleek Narysjkin de regering in Kiev - nota bene geleid door de van oorsprong Joodse president Volodimir Zelenski- met een ‘ware dictatuur’ en stelde hij dat ‘een soort tijdmachine ons terugbrengt naar de ergste jaren van Hitlers bezetting’.

Ook defensieminister Sergej Sjojgoe en directeur van de FSB Aleksandr Bortnikov behoren tot de intimi die in nauw overleg met Poetin de Russische nationale veiligheidsagenda bepalen. Sjojgoe noemde Oekraïense nationalisten eind vorig jaar nog ‘onmensen’ en Bortnikov zei in 2017 in een interview met de Kremlingezinde krant Rossiiskaja Gazeta dat de zuiveringen van honderdduizenden Russen onder Jozef Stalin in de jaren dertig ook ‘een objectieve kant hadden’.

Poetin op jacht in het zuiden van Siberië in 2007.  Beeld EPA
Poetin op jacht in het zuiden van Siberië in 2007.Beeld EPA

Vriendjespolitiek en complottheorieën

De invloed van deze mannen reikt bovendien verder dan veiligheidskwesties alleen. Zo is Narysjkin de voorzitter van de Vereniging van Russische Geschiedenis die het nationale verleden volgens critici salonfähig maakt, gaat defensieminister Sjojgoe regelmatig op vakantie met Poetin naar Siberië voor outdoor avontuur, is de zoon van Patroesjev tevens minister van landbouw en is de zoon van Bornikov vicepresident van staatsbank VTB.

Zeker sinds het begin van de pandemie winnen deze mannen aan invloed, schreef politiek analist Stanovaja in mei 2020 al. Doordat Poetin uit angst voor besmetting grotendeels vanuit zijn presidentiële residenties buiten Moskou werkte, had slechts een select clubje toegang tot de president, waaronder deze ‘beschermheren’, die Stanovaja omschrijft als een gezelschap dat ‘schaamteloos gebruik maakt van complottheorieën, de maatschappij probeert te mobiliseren tegen buitenlandse gevaren en pleit voor strengere controle op het persoonlijke en politieke leven in Rusland’.

De repressie die vorig jaar volgde op de protesten voor vrijlating van Navalny en de aansluitende heksenjacht op de oppositie en onafhankelijke journalistiek is tekenend voor hun invloed. Bovendien, zo stelt Stanovaja, schrikken deze mannen niet terug voor sancties en spanningen. “De snel oplopende confrontaties en sancties maken de siloviki niet bang, maar bieden hun daarentegen meer mogelijkheden.”

De veronderstelde agressieve reactie vanuit het Westen sterkt de mannen alleen maar in hun wereldbeeld waarin Rusland constant wordt bedreigd van buitenaf, zegt Gozman. “Maar die dreiging is in hun ogen niet de uitbreiding of militaire opstelling van de Navo. Ze weten heus wel dat de alliantie een verdedigende functie heeft, geen aanvallende. Toch haten ze de Navo. Dat komt omdat ze idealen verdedigt die zij verachten.”

Poetin paardrijdend in Siberië (2007).  Beeld Reuters
Poetin paardrijdend in Siberië (2007).Beeld Reuters

Angst voor democratie

Waar ze werkelijk bang voor zijn is democratie, meent Gozman. “Daar zit de werkelijke angst, omdat democratie een gevaar is voor hun macht.” Zeker in het geval van Oekraïne geldt democratie als een existentiële dreiging voor het Russische regime, vervolgt de politicus. “De officiële staatspropaganda behelst grofweg dat Rusland een unieke beschaving is die bestaat uit Slavische, christelijk-orthodoxe mensen. In Oekraïne wonen ook Slavische, orthodoxe mensen. Dus een democratische regering in Kiev kan een inspiratie zijn voor Russen. En dat zou het eind van Poetins heerschappij betekenen”.

Daarmee sluit Gozman zich aan bij de woorden van Aleksej Navalny, die begin dit jaar in een interview met het Amerikaanse weekblad Time eenzelfde boodschap had. In een briefwisseling vanuit zijn strafkamp stelde de gevangen oppositieleider dat wat Poetin ‘wakker houdt ’s nachts niet de Navo is, maar de ruimte voor democratisch verzet die de Navo opent langs zijn grenzen’.

Uiteraard zijn er meer redenen voor de dreigementen die het Kremlin uit richting Oekraïne, erkent Gozman. “Het is niet alleen een kwestie van respect, erkenning of angst voor democratie. Ook het afleiden van binnenlandse problematiek zoals de torenhoge inflatie behoort tot de motieven. Maar uiteindelijk leidt het allemaal naar hetzelfde overkoepelende doel: machtsbehoud. Daar is alles ondergeschikt aan”.

Lees ook:

De zes scenario’s waarin het in Oekraïne tóch niet tot oorlog komt

Russische media maken melding van terugtrekking van Russische troepen. Waren die toch echt alleen maar aan het oefenen, daar aan de Oekraïense grens? Is een grootscheepse invasie op het nippertje afgewend?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden