Beatrice Fihn: ‘Ik heb ook Nederland nooit horen zeggen: Rusland moet van zijn kernwapens af.’

InterviewBeatrice Fihn

Ican-directeur Beatrice Fihn: ‘Spelletje blufpoker met kernwapens gaan we echt niet van Poetin winnen’

Beatrice Fihn: ‘Ik heb ook Nederland nooit horen zeggen: Rusland moet van zijn kernwapens af.’Beeld ANP / AFP

De antikernwapenbeweging lijkt de tijdgeest tegen te hebben, nu de Russische dreiging het Westen op scherp zet. Onterecht, zegt Beatrice Fihn van de mondiale antikernwapenkoepel Ican, want zelden was helderder hoe kwetsbaar we zijn. ‘Als dit zo doorgaat, zullen we een kernoorlog meemaken.’

Christoph Schmidt

Beatrice Fihn woont in Zwitserland dus is de kans groot dat ze een schuil­kelder heeft. Tussen 1963 en eind jaren tachtig moest elke huizenbouwer die aanleggen. Niet zomaar een doorsneeberging waar ook je gereedschap of wijnvoorraad ligt: de schuilplaats moet bewoners beschermen tegen een aanval met kernwapens.

Inderdaad heeft Fihn zo’n schuilkelder. Maar wat heb je eraan, als de bom valt? “Je zult toch een keer naar buiten moeten”, zegt de 39-jarige Zweedse. “Daar zal geen enkele hulp voor je klaarstaan.” Sinds 2014 is Fihn directeur van de International Campaign to Abolish Nuclear Weapons (Ican). Die mondiale antikernwapenkoepel kreeg in 2017 het VN-verdrag tegen kernwapens voor ­elkaar, het allereerste juridisch bindende akkoord dat dit soort massavernietigingwapens verbiedt. Voor die prestatie kreeg Ican in 2017 de Nobelprijs voor de Vrede.

Het verdrag kreeg de steun van 122 landen, maar uitgerekend niet van de negen kernmachten in de wereld, en ook niet van de meeste EU-landen, waaronder Nederland. Alleen Ierland en Oostenrijk doen mee.

Januari vorig jaar trad het verdrag in werking, ‘een enorme mijlpaal’, zegt Fihn. “Tegelijk gebeurt nu waarvoor we waarschuwden toen we dit verdrag ontwikkelden: oplopende spanningen, toenemende kans op het gebruik van kernwapens, grootscheepse moderniseringsprogramma’s door de kernmachten. De ochtend dat Rusland Oekraïne binnenviel, toen ik met dat nieuws wakker werd, dacht ik (slaakt diepe zucht): is alles wat we doen voor niets? Dan heb ik het niet eens specifiek over kernwapens, maar mensenrechten, soevereiniteit van landen, het internationale recht, het hele multi­laterale systeem, is het allemaal hopeloos?”

“Landen die dachten dat Rusland geen bedreiging vormde, zoals Nederland, steunen het VN-verdrag niet en zeggen zo in feite dat het niet slecht is om met kernwapens te dreigen. We zijn allemaal woedend en angstig over de Russische dreiging, maar de meeste Europese landen willen de optie achter de hand houden om hetzelfde te doen. Ook landen, waaronder Nederland, die Amerikaanse kernwapens op hun grondgebied hebben (ongeveer honderd daarvan bevinden zich op militaire bases in de Navo-landen Nederland (Volkel), België, Duitsland, Italië en Turkije, red.). Het kunnen dus ­Nederlandse piloten zijn die massavernietigingswapens op burgers droppen als ze het bevel krijgen.”

De Zweedse juriste Beatrice Fihn (Göteborg, 1982) studeerde internationale betrekkingen aan de Universiteit van Stockholm en internationaal recht aan University College in Londen. Ze was onder meer verbonden aan het Centre for Security Policy in Genève. Fihn is sinds 2014 directeur van Ican (International Campaign to Abolish Nuclear Weapons), dat in 2017 de Nobelprijs voor de Vrede kreeg. Ican, opgericht in 2007, is een internationale coalitie van meer dan 450 ngo’s uit meer dan honderd landen. Financieel persbureau Bloomberg riep Beatrice Fihn uit tot een van de vijftig invloedrijkste mensen van 2017.

Na de eerste schok van de invasie kwam al snel de tweede schok, toen Moskou aankondigde ‘de nucleaire paraatheid te verhogen’. Wat dacht u toen?

“Absoluut angstaanjagend. Velen bagatelliseerden het: ze menen het niet echt. Maar dat doen ze wel. Ze zijn bereid massavernietigingswapens te gebruiken. Het dringt nu tot ons door hoe dichtbij dit allemaal is: dreigingen die we decennialang hebben genegeerd. Ik waarschuw al vijftien jaar: er is een risico, we moeten niet zelfgenoegzaam zijn. Maar zelfs ik was nu overrompeld.

“De nucleaire dreiging is ernst, zeker nu de oorlog niet zo verloopt als Poetin had verwacht. Kernwapens brengen ons in een onmogelijke positie. Hoeveel Oekraïners moeten er sterven voordat we iets doen? En betekent ‘iets doen’ een kernoorlog? Een onmogelijke situatie, door die wapens. We hebben een paar leiders die macht gegeven. We moeten af van de illusie dat deze ­wapens een instrument zijn voor vrede en stabiliteit. Wat we nu zien, is nucleaire chantage en terrorisme.”

Je hoort vaak over ‘tactische kernwapens’, die niet meteen het einde van de wereld betekenen. Hoe kleinschalig zijn die?

“Eén zo’n bom zal niet de hele wereld vernietigen, maar wel een taboe doorbreken. Ze zijn niet klein. Russische tactische kernwapens hebben een kracht van tussen de 10 en 100 kiloton. Dat zijn hun zogenaamde kleine kernwapens. De bom op Hiroshima was 15 kiloton. Die doodde 140.000 mensen. Dat is wat sommigen nu omschrijven als ‘het zal heus wel meevallen’.”

U voert een niet aflatende strijd voor kernontwapening. Is dit niet het slechtst denkbare moment om mensen in het Westen te overtuigen?

“Dit is juist het beste moment. Nu dringt het tot mensen door wat kernwapens precies zijn en hoe kwetsbaar wij zijn. Denken wij nou echt dat de enige manier om onszelf te beschermen is dat wij bereidwilliger zouden zijn om burgers te doden dan Poetin? Dat is niet geloofwaardig. Poetin weet dat. Zou een Nederlandse premier zijn bevolking opofferen om aan te tonen dat hij gelijk heeft? Nee, geen rationele leider doet zoiets. Het is zo stom om te denken dat wij zo’n spelletje blufpoker kunnen winnen van Poetin, Xi Jinping of Kim Jong-un.

“Niemand stelt voor om eenzijdig te ontwapenen, en dat Rusland die bommen mag houden. We moeten een proces van wederzijdse ontwapening op gang krijgen. Dat is eerder gedaan. Gorbatsjov en Reagan hebben in 1987 50.000 kernwapens weten weg te krijgen. Er zijn er ruim 12.000 over. Het Westen moet zeggen: die ­wapens moeten weg uit Poetins handen. Dus doen wij er alles aan om Rusland aan de onderhandelingstafel te krijgen. Een van mijn grote frustraties is dat westerse leiders het niet eens hebben geprobeerd.

“Ik heb ook Nederland nooit horen zeggen: Rusland moet van zijn kernwapens af. Hetzelfde met België en Duitsland. Ze hebben allemaal Amerikaanse kern­wapens op hun grondgebied, tegelijk zijn dat landen die heel begaan zijn met mensenrechten, democratie, internationaal recht. Dit is hun gigantische blinde vlek. Voor massavernietigingswapens maken ze een uitzondering.”

De Navo en de VS zeggen: voor de oorlog hebben we het echt geprobeerd met Rusland. Ontwapening aan de oostkant van de Navo was bespreekbaar. De Russen liepen weg van de onderhandelingen.

“De VS hebben zich onder Donald Trump teruggetrokken uit het INF-verdrag (het eerder genoemde verdrag uit 1987, dat kernwapens van middellange afstand verbiedt, red.) en hun uitgaven aan kernwapens verhoogd. Het Verenigd Koninkrijk heeft zijn nucleaire arsenaal uitgebreid. Je hoort meer dreigende retoriek, gekoppeld aan toenemend nationalisme en ondermijning van diplomatie en internationaal recht. Dat is systematisch gebeurd, de afgelopen tien jaar.

“Nucleaire ontwapening moet multilateraal zijn. We vragen echt niet dat de Verenigde Staten als eerste ontwapenen. Maar de VS en de Navo hebben al een enorme conventionele superioriteit. Het is in ons belang dat Rusland geen kernwapens heeft, dus het is niet uit te leggen dat het Westen niet meer heeft gedaan voor nucleaire ontwapening. Dat we de kernwapens niet in de ban deden na de Koude Oorlog, is een grote fout geweest. Dat was de perfecte kans.

“Het risico is nog nooit zo groot geweest als nu, groter dan tijdens de Cuba-crisis in 1962. De dynamiek in het internationale systeem is extreem, er zijn niet langer twee machtsblokken, maar meer kernmachten. Tel daarbij op cyberaanvallen en de geautomatiseerde systemen in de militaire besluitvorming en je vergroot het aantal zaken dat mis kan gaan. Als dit zo doorgaat, zullen we een kernoorlog meemaken. We weten alleen niet wanneer.”

Beatrice Fihn: ‘Hoeveel Oekraïners moeten er sterven voordat we meedoen aan de oorlog? En hoeveel Polen?’ Beeld ANP / AFP
Beatrice Fihn: ‘Hoeveel Oekraïners moeten er sterven voordat we meedoen aan de oorlog? En hoeveel Polen?’Beeld ANP / AFP

Uw boodschap is: omdat er kernwapens zijn, zullen ze worden gebruikt.

“Het is simpele rekenkunde. Het risico is groter dan nul, en nu gestegen. Hoe meer momenten zoals deze zich voordoen, hoe groter de kans. Andere landen kijken toe hoe we dit afhandelen. Trekken we de conclusie dat iedereen kernwapens zou moeten hebben?

“Veel mensen die voor kernwapens zijn, zeggen dat de nucleaire paraplu van de Navo ons beschermt. Wat betekent dat voor een land als Oekraïne (geen Navo-lid, red.)? Hoeveel Oekraïners moeten er sterven voordat we meedoen aan de oorlog, misschien een kernoorlog? Allemaal? Hoeveel Polen? Eentje? Wie beslist dat de tijd is gekomen voor collectieve zelfmoord?

“Kunnen de mensen in Afrika zich daarin vinden? Of hier in Zwitserland? Krijgen wij er iets over te zeggen? Waarom ligt die beslissing bij onze leiders? Veertig miljoen Oekraïners dood, jammer dan. Maar een Poolse burger? Poef, collectieve zelfmoord. Bizar. We weten dat rationele leiders zoiets niet doen. Maar dat betekent ook dat die dreigingen irrationeel en ongeloofwaardig zijn.”

U zei dat na de Koude Oorlog de kans is gemist om kernwapens in de ban te doen. Tegelijk ontdekken veel westerse landen nu dat ze hun defensie hebben verwaarloosd. Hoe kijkt u daartegenaan?

“Het is legitiem om je zelfverdediging op orde te hebben. Maar kernwapens zijn existentiële, mensheid-beëindigende wapens. Ze hebben weinig militair nut. Eraan vasthouden leidt af van wat er werkelijk nodig is. Voor onze zogenaamde bescherming klampen we ons vast aan een gigantische radioactieve bom die onbruikbaar is, tenzij je de hele wereld wilt vernietigen.

“Toen de Britse regering probeerde om de kosten voor kernwapens onder de defensiebegroting te krijgen, werd de krijgsmacht woedend. Die wilde er niet voor betalen. We hebben munitie nodig, helikopters, dingen die we kunnen gebruiken, was hun argument. Kernwapens zijn een politiek wapen. Dat hele idee dat ze ons beschermen, is puur theoretisch.”

Beatrice Fihn: ‘Je kunt je niet voorbereiden op een kernoorlog’. Beeld ANP / AFP
Beatrice Fihn: ‘Je kunt je niet voorbereiden op een kernoorlog’.Beeld ANP / AFP

De oorlog bracht in een land als Nederland aan de oppervlakte dat we niet zijn voorbereid op een kernaanval. Wij hebben geen nucleaire schuilkelders. Moeten we niet beter nadenken over bescherming?

“Er zullen bij een kernoorlog overlevenden zijn, maar je kunt je er niet op voorbereiden. Er zijn zoveel manieren om te sterven bij een kernbom. Van de explosie, de verblindende lichtflits, de drukgolf. Als je bij een raam staat, ga je vermoedelijk dood door de glasscherven. Alle auto’s vliegen de lucht in. Gebouwen storten in.

“En dan de vuurstormen. Die zijn zo enorm dat ze alle zuurstof opzuigen. Die luchtstromen zijn verwoestend en dodelijk. En de straling doodt mensen in de eerste uren tot en met decennia later. Dus zelfs als je een schuilkelder hebt… op zeker moment moet je naar buiten. Daar zal geen enkele noodhulp voor je klaarstaan. Er zijn congressen geweest over wat te doen bij een kernramp, van VN-organisaties, het Rode Kruis, artsen. De eensluidende conclusie was: we kunnen niets doen.

“Ik begrijp dat mensen die vragen hebben. Ik dacht ook opeens: moet ik niet wat water in de kelder leggen? Blikjes bonen? Overal zijn de jodiumtabletten uitverkocht, een teken dat mensen echt bang zijn. Regeringen hebben de verantwoordelijkheid om te zeggen: het hoeft niet zo te zijn. Het is op te lossen. Als je dit vergelijkt met een andere existentiële crisis, zoals klimaatverandering, dan is deze eenvoudig. Dit is niet verbonden met wat we eten en drinken, onze banen, onze levensstijl. Dit is een beperkt probleem met negen landen.”

We richten ons nu volledig op Rusland. Hoe ziet u de ontwikkelingen in Iran en Noord-Korea?

“Zij volgen nauwlettend waar Rusland mee wegkomt in Oekraïne. Er is veel inspanning om de Iran-deal (waarin Iran belooft zijn nucleaire programma te beperken, red.) weer op de rails te krijgen. Het was zo’n blunder van de regering-Trump zich daaruit terug te trekken. ­Tegelijk denk ik: Iran heeft geen kernwapens. Er is veel aandacht voor het risico dat ze die krijgen, maar we vergeten dat Nederlandse of Duitse piloten vandaag bereid zijn om die wapens op burgers te droppen.”

De negen kernmachten

1 Rusland: 6257 (1458 paraat, 3039 beschikbaar, 1760 teruggetrokken)
2 Verenigde Staten: 5550 (1389 paraat, 2361 beschikbaar, 1800 teruggetrokken)
3 China: 350 beschikbaar ­(arsenaal groeit)
4 Frankrijk: 290 beschikbaar
5 Verenigd Koninkrijk: 225 beschikbaar
6 Pakistan: 165 ­beschikbaar
7 India: 156 ­beschikbaar
8 Israël: 90 ­beschikbaar
9 Noord-Korea: 40-50 beschikbaar (schatting)

Cijfers van januari 2021, bron: Stockholm International Peace Research Institute

Lees ook:

Beatrice Fihn: Hoezo zouden we ons veiliger moeten voelen met kernwapens?

De Nobelprijs voor de Vrede ging dit jaar naar anti-kernwapenorganisatie Ican. Directeur Beatrice Fihn: ‘We kijken elkaar weleens aan; hoe hebben we dit gedaan?’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden