Hugo Arellanes: “Hier hebben we eeuwen voor geknokt.”

Volkstelling

Hun bestaan werd eeuwenlang ontkend, nu tellen Afro-Mexicanen eindelijk mee: ‘We bestáán’

Hugo Arellanes: “Hier hebben we eeuwen voor geknokt.”Beeld Hugo Arellanes

Afro-Mexicanen zijn voor het eerst opgenomen in de tienjaarlijkse volkstelling in Mexico. ‘De autoriteiten hebben nu niet langer een excuus om ons te negeren.’

Hugo Arrellanes spreekt langzaam en denkt over ieder woord goed na, maar op de vraag wat het voor hem betekent dat zwarte Mexicanen voor het eerst in de nationale volkstelling zijn opgenomen geeft hij abrupt en vol passie antwoord.

“Het betekent dat we bestáán”, zegt hij. “Het betekent dat Mexico ons eindelijk een plekje in de samenleving geeft. Je kan niet onderschatten hoe belangrijk dat is. Het is iets waar we eeuwen voor hebben geknokt.”

De 33-jarige Arrellanes is fotograaf, activist en lid van een van de kleinste etnische groepen in Mexico: de Afro-Mexicanen, de nakomelingen van Afrikaanse slaven die door de Spaanse kolonisator tussen de zestiende en achttiende eeuw naar Mexico, toen nog als kolonie Nieuw-Spanje geheten, werden gebracht. Er wonen naar schatting iets minder dan anderhalf miljoen mensen Mexicanen van Afrikaanse afkomst in het land, verdeeld over kleine gemeenschappen in vooral de deelstaten Veracruz, Oaxaca, Guerrero en Mexico-Stad.

Het was lang onduidelijk hoeveel mensen van Afrikaanse afkomst precies in Mexico wonen, want als bevolkingsgroep werden de Afro-Mexicanen vorig jaar pas officieel erkend in de Mexicaanse grondwet. In een land met ruim 25 miljoen oorspronkelijke bewoners, verdeeld over bijna zeventig etniciteiten, waren de Afro-Mexicanen daarmee veruit de meest gemarginaliseerde groep in het land; gedurende een half millennium ontkende eerst de Spaanse overheerser en daarna het onafhankelijke Mexico botweg dat ze überhaupt bestonden.

Beeld Hugo Arellanes

‘Ik wist niet waarom ik een donkere huidskleur had’

Dit jaar is die onzichtbaar evenwel eindelijk voorbij. In maart, net voor ook Mexico deels op slot ging door de coronapandemie, rondde het Nationaal Instituut voor Statistiek en Geografie (INEGI) zijn tienjaarlijkse volkstelling, de censo, af. Voor het eerst in de geschiedenis telden de Afro-Mexicanen letterlijk en figuurlijk mee. Het was een van de belangrijkste momenten in het leven van Arrellanes en honderdduizenden andere zwarte Mexicanen.

“Je moet je voorstellen dat wij ons hele leven zonder identiteit voor de wet hebben doorgebracht”, legt hij uit. “Voor mij was het bijvoorbeeld heel erg moeilijk om op de middelbare school te ontdekken wie ik eigenlijk was. Ik wist niet waarom ik een donkere huidskleur had, wist niets van de geschiedenis van Afro-Mexicanen.”

Niet alleen wat betreft hun identiteit was het voor de wet onzichtbare bestaan eeuwenlang een tragedie voor de Afro-Mexicanen. Sociaal-economisch staat de groep helemaal onderaan in de Mexicaanse samenleving, zelfs nog onder de toch al straatarme en gemarginaliseerde Indiaanse inwoners van het land. Verreweg de meeste Afro-Mexicanen wonen in kleine, geïsoleerde en agrarische gemeenschappen op het platteland aan de kust in Oaxaca, Guerrero en Veracruz, waar de infrastructuur onderontwikkeld is. Toegang tot voldoende gezondheidszorg en onderwijs is er nauwelijks; zo’n tachtig procent van de zwarte Mexicanen leeft in armoede.

Het is voor Afro-Mexicanen bijzonder moeilijk een weg uit die achterstand te vinden. Hoewel Mexico haar nationale identiteit heeft gebouwd op het vieren van ‘mestizaje’, de vermenging van de oorspronkelijke Indiaanse bevolking met de witte, Europese kolonisten en later immigranten, worden de oorspronkelijke en zwarte Mexicanen stelselmatig gediscrimineerd.

Niet makkelijk om de zwarte Mexicanen enthousiast te krijgen 

“Er is heel veel racisme in Mexico, en dat wordt helaas nauwelijks besproken”, verzucht Arrellanes. “Het is institutioneel, overal in de maatschappij. Het wordt te veel goedgepraat; er wordt ons verteld dat we er niet te veel over moeten nadenken, dat we overgevoelig zijn.”

Hij is hoopvol dat de recente onrust in de Verenigde Staten rondom de dood van George Floyd ook in Mexico tot een brede discussie over racisme kan leiden. “In de VS was het de druppel die de emmer deed overlopen”, zegt hij. “Indirect legt de situatie daar ook de vinger op de zere plek in Mexico, al is het racisme hier niet hetzelfde.”

Het was, juist vanwege het hardnekkige racisme in de Mexicaanse samenleving, niet makkelijk om de zwarte Mexicanen enthousiast te krijgen voor de volkstelling, stelt Fabiola Fernández Guerra, een academica die de afgelopen jaren samen met een team activisten en onderzoekers campagne heeft gevoerd om de Afro-Mexicanen op een zo groot mogelijke schaal aan de censo mee te laten doen.

“De Afro-Mexicanen hebben nooit mee mogen doen aan de volkstellingen, dus ze hadden er helemaal geen ervaring mee”, zegt ze. “Daarnaast hebben we tegen vooroordelen moeten vechten, bijvoorbeeld dat de zwarte bevolking alleen aan de kust woont en het daarom op andere plekken niet nodig is mensen te vragen of ze van Afrikaanse afkomst zijn.”

Er is voor de Afro-Mexicanen nog een lange weg te gaan voor ze in Mexico als volwaardige bevolkingsgroep worden gezien, maar met de opname in de censo is een belangrijke stap gezet. Nu de zwarte bevolking voor eindelijk zichtbaar is en haar omvang bekend wordt, moet de Mexicaanse regering haar toegang bieden tot sociale programma’s om de leefomstandigheden in haar gemeenschappen te verbeteren en haar cultuur te beschermen.

“De autoriteiten hebben nu niet langer een excuus om ons te negeren”, zegt Hugo Arrellanes. “Nu moeten we echter ook over het racisme in Mexico gaan praten. Dat wordt een lang en moeilijk proces, maar wel een dat we met een groot gevoel van trots aangaan. We tellen eindelijk mee.”

Lees ook:

Zelfs het beeld van Columbus komt ten val in Richmond

De Black Lives Matter-protesten geven een nieuwe impuls aan het weghalen van standbeelden van figuren uit de Amerikaanse Burgeroorlog. Inmiddels worden ook beelden van de ontdekker van het land Columbus omgetrokken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden