Straatbeeld in Chemnitz.

Afscheid van een crisiskanselier

Hoezo, ‘wir schaffen das’ - dachten ze in Chemnitz

Straatbeeld in Chemnitz.Beeld Marcus Reichmann

Het is één van de meest bepalende uitspraken van Merkels bondskanselierschap: ‘Wir schaffen das’. Extreemrechts kreeg mede daardoor de wind in de rug. Terug naar Chemnitz, waar dat gedachtegoed nog alom aanwezig is.

Tussen rijzige Sovjet-gebouwen en een groot standbeeld van Karl Marx in het centrum van Chemnitz zitten groepjes jongeren te kletsen in de nazomerzon. De 18-jarige Shaker Balochnezhad, met afzakkende broek, grote zonnebril op en speakers in zijn hand, ontmoet zo direct zijn vrienden in het park. Maar eerst ziet hij kans zijn zorgen te uiten bij een verkiezingskraampje van partij Die Linke.

“Daar in die straat werd ik aangevallen door neonazi’s”, vertelt hij aan Tim Detzner, voorzitter van Die Linke in Chemnitz, die flyers uitdeelt. Tijdens de kerstdagen stond Balochnezhad met zijn jonge vrienden buiten op straat, toen een groep van zeven neonazi’s bierflesjes naar hen gooide en messen trok. “We renden richting het treinstation, maar konden geen plek vinden om ons te verschuilen. Uiteindelijk verstopten we ons daar in een toilet”, vertelt hij.

null Beeld Brechje Rood
Beeld Brechje Rood

Hij was destijds 15 jaar oud en was twee maanden eerder in zijn eentje aangekomen vanuit zijn thuisland Iran. Hij had Duitsland bereikt, net toen de woede over het Duitse vluchtelingenbeleid een kookpunt bereikte. Nadat een Chemnitzer was doodgestoken door een asielzoeker, organiseerde extreem-rechts in 2018 protesten die compleet uit de hand liepen. Duizenden mensen gingen de straat op, neonazi’s vielen migranten aan. Chemnitz kwam wereldwijd bekend te staan als een broeinest voor extreemrechts.

Hij voelt zich nog altijd onzeker in zijn nieuwe land

Drie jaar later liggen de wonden nog altijd open in de stad. Balochnezhad is ondertussen een ijverige student autotechniek en heeft zich bekeerd tot het christendom. Hij vraagt zijn vriend trots foto’s van hem te maken als hij met politicus Detzner praat. Toch voelt hij zich nog altijd onzeker in zijn nieuwe land. Hij hoopt dat de nieuwe bondskanselier, over wie de verkiezingen komend weekend duidelijkheid moeten geven, buitenlanders als hij niet uitzet. “Duitsers en buitenlanders wonen en werken hier samen. We zijn een soort familie.”

Toen het aantal vluchtelingen dat naar Duitsland trok in 2015 een hoogtepunt bereikte, sprak bondskanselier Angela Merkel haar vertrouwen uit in de Duitsers. “Wij hebben al zo veel voor elkaar gekregen. Wir Schaffen das (Wij kunnen het).” Het werd een van de meest bepalende momenten uit haar zestien jaar als bondskanselier. Velen bewonderden haar moed en leiderschap in crisistijd, maar populistisch rechts beschuldigde haar ervan migranten aan te moedigen naar Duitsland te komen. De AfD, eerder enkel een eurosceptische partij, werd ongekend populair.

Chemnitz Beeld Marcus Reichmann
ChemnitzBeeld Marcus Reichmann

Ondertussen groeiden ook op regionaal niveau de kleinere extreemrechtse groepen. In Dresden, dat net als Chemnitz in het Oost-Duitse Saksen ligt, ging Pegida wekelijks de straat op om te protesteren tegen het vluchtelingenbeleid. In Chemnitz is de partij Pro Chemnitz actief. Oprichter Martin Kohlmann, een advocaat, wordt door de inlichtingendienst in de gaten gehouden omdat hij een prominent figuur is in rechts-extremistische kringen. Hij zou contact hebben met neonazi’s en speelde een grote rol in de demonstraties van 2018.

‘Ze hebben ons nooit gevraagd of we het wel wilden ‘schaffen’’

Als hij ’s avonds na een rechtszaak in zijn kantoor aankomt, zoekt hij in de rommelige bar waar zijn partij wekelijks samenkomt, tussen dozen, troep en lege wijn- en bierflesjes verontschuldigend naar iets te drinken. Zijn kantoor is gevestigd in een imposante villa, “een van de weinige gebouwen in de stad die nog overeind stonden na de Tweede Wereldoorlog”, zegt hij trots, terwijl hij de brede stenen trappen beklimt.

Zijn bureau ligt bezaaid met papieren. Hier strijdt hij tegen een overheid die volgens hem nauwelijks oog heeft voor de belangen van burgers in steden als Chemnitz. “Ze hebben ons nooit gevraagd of we het wel wilden ‘schaffen’”, zegt hij. Volgens Kohlmann, een voorstander van het legaliseren van de wapenverkoop, is zijn stad door de komst van vluchtelingen onveilig geworden. “Op een gegeven moment durfden mensen hier ’s avonds de stad niet meer in. Ze moesten hun kinderen ophalen, omdat zij niet alleen de straat op konden.”

null Beeld Marcus Reichmann
Beeld Marcus Reichmann

Volgens migratieprofessor Birgit Glorius is dat een populistisch narratief. Ze deed de afgelopen jaren veelvuldig onderzoek aan de TU Chemnitz naar de houding van Duitsers tegenover migranten in de regio. Wandelend door het centrale park beschrijft ze de eerste maanden van de vluchtelingencrisis. Van de een op andere dag zagen Chemnitzers mensen met een niet-Duits uiterlijk op de bankjes zitten, in groepjes rond de McDonalds, of spelend in de fontein. “De politie begon meer te surveilleren. En als je meer gaat controleren, vind je natuurlijk allemaal kleine drugsdealers. De criminaliteitscijfers namen gigantisch toe”, zegt ze.

Politiewagens en beveiligingscamera's

Onthutst door die stijging kwam het stadsbestuur met een veiligheidsplan. Politiewagens cirkelden door het centrum, beveiligingscamera’s werden op straat geïnstalleerd en de gratis wifi in het centrum is uitgezet. Jonge migranten, die geen abonnement konden aanschaffen, gebruikten het netwerk. “Ze stonden vaak samen in groepjes, telefoon in de hand. Hadden een goed gesprek, lachten met elkaar”, zegt Glorius. “Het officiële verhaal was dat dit gevaarlijk was, hoewel deze groep nooit in verband gebracht kon worden met harde criminaliteit.”

Om dat beeld in die tijd ter discussie te stellen, liet ze haar studenten onderzoek doen in het centrum van Chemnitz. “Wat zij vooral observeerden, was dat migranten deel willen nemen aan het leven in de stad en zichzelf willen zijn”, zegt Glorius. “Je ziet dat ook in mediterrane landen, daar speelt het leven zich nu eenmaal meer op straat af.” Het nieuwe straatbeeld maakte Chemnitzers angstig. “Mensen die nooit in contact zijn gekomen met buitenlanders, hebben vaak angsten.”

Aan zijn bureau vertelt Kohlmann over zijn jeugd net buiten Chemnitz, destijds Karl-Marx-Stadt. De arbeidersstad, kapot gebombardeerd in de Tweede Wereldoorlog, moest van het socialistische regime een voorbeeldstad met goed werkethos worden. In de binnenstad viel nooit iets te beleven, ’s avonds was het een spookstad.

Onvrede over vluchtelingencrisis

Kohlmann was dertien toen de muur viel en zag zijn stad in de jaren negentig opbloeien. In de binnenstad viel eindelijk iets te beleven. Films werden vertoond, terrassen stroomden vol en clubs werden geopend. Volgens Kohlmann maakte de vluchtelingencrisis abrupt een einde aan die ontwikkeling. “Toen de stroom op gang kwam, is alles weer in elkaar gestort”, zegt hij met een bitter gezicht.

Volgens Glorius is de onvrede over de vluchtelingencrisis in het oosten van het land niet los te zien van de oude wonden die veroorzaakt zijn door de Wende. “Het leed van de Oost-Duitsers na de transformatie is grotendeels genegeerd door het westen”, zegt ze. Toen Merkel de grenzen opengooide voor vluchtelingen, kregen veel Ossi’s het gevoel dat dit de samenleving opnieuw zou destabiliseren. “Daarbij was er het gevoel: asielzoekers krijgen hulp en geld, maar wie gaf er om ons in de jaren negentig? Vluchtelingen worden verwelkomd aan de grenzen. Wie heeft ons destijds verwelkomd?”

Het echtpaar Mark Kitau en Jackline Nadler. Beeld Marcus Reichmann
Het echtpaar Mark Kitau en Jackline Nadler.Beeld Marcus Reichmann

In die sfeer krijgen migranten in Chemnitz het gevoel dat ze niet te veel ruimte in mogen nemen. Het echtpaar Mark Kitau en Jackline Nadler, sinds veertien jaar woonachtig in Duitsland, heeft een marktkraampje met gerechten uit hun thuisland Kenia. Kitau zegt niet te veel problemen aan te willen trekken. Hij richt zich op zijn werk en gaat daarna rechtstreeks naar huis. Desondanks heeft de familie problemen met de buurman, die hun kinderen vertelde dat ‘negers in het bos thuishoren’. Vaak komt hij klagen. “Dan zijn we hier samen om vijf uur zondagmiddag en komt hij aan onze deur schreeuwen: ‘We zijn hier in Duitsland! Hier houden we middagrust!’”

Gebroken enkel

Iedere keer als hij de politie belt, constateren agenten dat de familie Kitau geen problemen veroorzaakt. “Maar ze namen nooit de moeite om uit te zoeken waarom deze man ons steeds lastigvalt”, zegt Jack­line Nadler. In januari vieren ze met het gezin de verjaardag van haar jongste zoon. Ook dan komt de politie en tijdens de huiszoeking wordt de zoon bij het tandenpoetsen opgesloten in de badkamer. “Ik hoorde hem uit de badkamer schreeuwen, hij snapte niet wat er gebeurde. Toen werd ik boos en zei dat ze moesten vertrekken”, vertelt ze. Dan gaat het snel. Als Kitau van de bank opstaat, trapt een agent op zijn voet, waardoor zijn enkel breekt. Nadler wordt naar het bureau meegenomen en scheurt de pezen in haar polsen bij de hardhandige inrekening. Kitau laat foto’s van zijn voet en Nadlers polsen zien. De hechtingen zijn nog zichtbaar.

De politie is vaak deel van het probleem, ziet ook André Löscher van de Opferberatung in Saksen, een organisatie die slachtoffers van rechts-extremistisch geweld bijstaat. Hij is bekend met het verhaal van Kitau en Nadler. “Als ngo kijken wij ook naar de politie. Hebben zij oog voor racisme en antisemitisme?”, zegt hij. “We zien dat sommige agenten daar tegenwoordig hun best voor doen, maar dit is nog altijd niet de regel.” Löscher vertelt dat de invloed van extreemrechts genegeerd werd in de deelstaat. “De regering heeft lang volgehouden dat het allemaal zo erg niet is hier.”

Ontkennen werd lastiger toen de demonstraties van 2018 de schijnwerpers zetten op het rechts-extremisme in de oostelijke deelstaten. Angela Merkel reisde naar Chemnitz af om in gesprek te gaan met boze demonstranten. “Ze is heel wiskundig en niet echt emotioneel of empathisch. Dit bezoek was dus geen meesterzet van haar”, zegt Glorius. “Het hielp dat ze zelf een Oost-Duitse achtergrond heeft. Ze konden haar er dus niet van beschuldigen dat zij het niet begrijpt. Zij leefde ook onder het systeem.”

Stad opvrolijken

Het luisteren naar de zorgen van de bevolking is volgens Glorius cruciaal. “Ons onderzoek laat duidelijk zien dat het niet genoeg is om de aandacht te richten op het integreren van vluchtelingen”, vertelt ze. “De bevolking moet ook meegenomen worden. De komst van een groot aantal vluchtelingen verandert de sociale structuur. Dan is het belangrijk dat de gemeenschap een podium krijgt om haar angsten uit te spreken. En daar moet je mee aan de slag. Dat had de regering veel beter kunnen aanpakken.”

Ondertussen werken Chemnitzers er hard aan om hun stad op te vrolijken. Direct naast het station ligt de wijk Brühl, eerder een saaie arbeidersbuurt met veel leegstand. De laatste jaren openden hier Syrische, Georgische en Indiase restaurants naast hippe koffiezaken. Kleurrijke graffiti: ‘Stop de AfD!’ Ook de familie Kitau droomt ervan hier een restaurant te openen.

In deze wijk treedt theatergezelschap Taupunkt weleens spontaan op straat op. “Ik denk dat het gezond is voor de mensen hier als er onverwachte dingen gebeuren”, zegt kunstenaar Paul Buk. Deze week is het thema ‘Karl, waar is het lichaam?’, geïnspireerd op het symbool van de stad, het ernstige stenen hoofd van Marx. “Het idee is dat Chemnitz vastzit in het hoofd, in verlangens naar vroeger en angst voor de toekomst. De stad leeft niet in het nu.”

Emmers gips

De acteurs, gekleed in lange rode gewaden, bewegen langzaam en soepel over straat, met emmers gips in hun hand. Voorbijgangers blijven stilstaan en kinderen kijken ademloos toe hoe de acteurs tot stilstand komen als ze bedekt worden onder een laag gips. “Als je je aan een moment in het verleden, of een beeld van de toekomst vasthoudt, dan gaat het leven aan je voorbij en word je zelf van steen”, zegt Buk.

Niet iedereen staat open voor de voorstellingen, weet Buk. Hij denkt dat kunst en culturen de stad zullen redden. “We hebben die nodig om onze geest te ontwikkelen”, zegt hij. “Als een stad, een plek, een mens zich niet ontwikkelt, dan sterft het.”

Afscheid van een crisiskanselier

Als bondskanselier moest Angela Merkel niet alleen Duitsland maar ook Europa door een ongekende reeks crises heen loodsen – van de financiële crisis tot de coronapandemie. Hoe heeft zij die de afgelopen zestien jaar het hoofd geboden? Bij Merkels vertrek maakt Trouw de balans op. Dit is deel 3.

Lees ook:
Hoe haar jeugd in Oost-Duitsland Angela Merkel tot ultiem crisismanager vormde

Na zestien jaar vertrekt Angela Merkel binnenkort als bondskanselier van Duitsland. Door vriend en vijand wordt ze geroemd om haar (mensen)kennis en gebrek aan ego. Kwaliteiten die ze tijdens haar jeugd in Oost-Duitsland met de paplepel kreeg ingegoten.

Deze lessen trok Merkel uit de financiële crisis van 2008

Angela Merkel beleefde haar vuurdoop als crisiskanselier tijdens de financiële crisis van 2008. De lessen - positief en negatief - die ze daar leerde, paste ze het afgelopen anderhalve jaar toe in de economische bestrijding van de coronacrisis.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden