Van links naar rechts: Hadi, Nadia en Charlotte

Jonge kiezers

Hoe verder zonder Mutti Merkel? ‘Ze lijkt alles op orde te hebben’

Van links naar rechts: Hadi, Nadia en CharlotteBeeld Marcus Reichmann

Nadia, Hadi en Charlotte mogen voor het eerst stemmen. Ze groeiden op onder bondskanselier Angela Merkel en kunnen zich moeilijk een toekomst voorstellen zonder haar.

Met zichtbaar gemak, een sigaret in haar linkerhand, loopt de negentienjarige Nadia Miemiec door de Berlijnse wijk Neukölln. Hier groeide zij op, hier kent ze elke Arabische kruidenierszaak op de drukke hoofdstraat Sonnenallee en ook de hippe koffietentjes in de kleine kasseien straten eromheen. Ze groeide op in een multiculturele wijk en in een spannende hoofdstad, maar in een heel voorzichtig Duitsland. “Ik werd groot in een land dat altijd erg zijn best heeft gedaan om in het politieke midden te blijven”, vertelt ze met een cappuccino in de zon, op een terras in Neukölln.

In het naoorlogse Duitsland regeerden de twee grote volkspartijen, de christendemocraten (CDU) en de sociaaldemocraten (SPD), onafgebroken. Het politieke midden bracht langregeerders als Konrad Adenauer en Helmut Kohl voort. De generatie van Miemiec groeide op met Angela Merkel, die aan het roer staat sinds ze drie jaar oud was. Maar volgens Miemiec is het midden aan het verdwijnen. “Het land gaat verschillende kanten op. Ik hoop dat we meer links zullen worden, maar helaas krijgt ook de AfD meer stemmen.”

Begrijpelijk, omdat er steeds meer is om je zorgen over te maken, denkt ze. Zeker voor de jonge generatie. “Ik ben bang voor de toekomst”, zegt ze, haar hevig bijgetekende wenkbrauwen gefronst. “We beginnen de effecten van klimaatverandering al om ons heen te zien.” Dat de Duitse regering zich afgelopen mei het doel stelde om in 2045 klimaatneutraal te worden, vindt ze veel te laat. Ook wantrouwt ze de klimaatplannen van partijen als de CDU en SPD, die deze verkiezingen centraal kwamen te staan. “De economie gaat altijd voor”, zegt ze. “Maar wat heeft mijn generatie aan een geoliede economie als onze planeet verwoest is?”

Politiek is de hoofdmaaltijd bij Miemiec thuis

Hoewel Angela Merkel van een partij komt die in haar ogen corrupt is en zij absoluut geen fan is van de afzwaaiende bondskanselier, vindt Miemiec dat Merkel toch goed werk heeft geleverd. “Tijdens de vluchtelingencrisis heeft zij het juiste gedaan. Ze heeft niet weggekeken”, zegt ze. Ze denkt dat Duitsers van verschillende politieke richtingen respect hebben voor Merkel omdat ze zich soms los kon maken van haar partij-ideologie om het land in de juiste richting te duwen.

Ze gelooft niet dat Armin Laschet (CDU) of Olaf Scholz (SPD) hetzelfde zouden doen. “Mijn vrienden en ik zijn bang dat zij gekozen worden”, zegt ze. “Dan verandert er de komende jaren weinig.”

Op het puntje van haar opklapstoel bespreekt ze affaires waar Laschet en Scholz verantwoordelijk voor waren. Belangrijk vindt zij dat Scholz als binnenlandminister van de deelstaat Hamburg omstreden middelen inzette tegen verdachte drugskoeriers, waarbij een Nigeriaan van haar leeftijd stierf. Ze is goed op de hoogte, want het wordt allemaal aan de keukentafel besproken. Haar vader werkt in de Bondsdag bij de partij Die Linke, haar moeder voor een uitgeverij. Politiek is de hoofdmaaltijd bij haar thuis.

Nadia Miemiec: 'Berlijn is zo mooi omdat mensen met verschillende achtergronden hier samenkomen. Dat kan niet meer als de stad onbetaalbaar wordt.' Beeld Marcus Reichmann
Nadia Miemiec: 'Berlijn is zo mooi omdat mensen met verschillende achtergronden hier samenkomen. Dat kan niet meer als de stad onbetaalbaar wordt.'Beeld Marcus Reichmann

Het is dan ook een grote gebeurtenis dat ze dit jaar mag stemmen. Ze denkt erover om Die Linke te kiezen, het partijprogramma kent ze zo ongeveer uit haar hoofd. Ook had ze interesse in de Groenen. Annalena Baerbock vindt ze van de drie bondskanselierskandidaten het meest onafhankelijk en competent overkomen. Maar de Groenen positioneren zich niet tegen oorlogsvoering, een groot obstakel voor veel linkse jongeren als Miemiec.

Ze voelt zich vooral goed bij Die Linke omdat de partij zich net als zij druk maakt over de stijgende huurprijzen in haar stad. Miemiec wil graag het huis uit en psychologie studeren. Maar ze twijfelt of dat gaat lukken in een stad als Berlijn. “Vrienden reageren dagelijks op tientallen advertenties en vinden maar geen kamer”, zegt ze. Soms maakt ze zich zorgen of ze later wel genoeg zal verdienen om in de stad te kunnen wonen. Ze zegt dat ze het de karakter van haar stad langzaam ziet veranderen. “Berlijn is zo mooi omdat mensen met verschillende achtergronden hier samenkomen. Dat kan niet meer als de stad onbetaalbaar wordt.”

Vlotte babbel

Ook de negentienjarige Hadi Khashab, een boomlange jongen met een vlotte babbel, groeide op in Neukölln. Net als Miemiec maakt hij zich zorgen over de stijgende huurprijzen in het land. Vroeger betaalde zijn moeder voor haar huurhuis vlak bij Sonnenallee 600 euro, nu is die prijs verdubbeld.

Khashab is al het huis uit en heeft een appartement gevonden, maar wel helemaal aan de rand van de stad. Op zijn favoriete bankje in het grote, verlaten park voor zijn flat vertelt hij dat hij het gevoel heeft dat de stijgende huurprijzen te maken hebben met de vluchtelingencrisis. “Al die vluchtelingen komen naar de grote steden en de huizenmarkt wordt daardoor overspoeld. Mijn vrienden en familie kunnen nauwelijks nog een woning vinden in het centrum.”

Hij was dertien en ging zich net voor de politiek interesseren, toen Angela Merkel haar beroemde woorden Wir schaffen das uitsprak. Hij zegt meteen een verschil te merken. “Sommige mensen vroegen mij of ik Duits versta voordat ze met mij spraken”, zegt hij. “Dat deden ze eerder nooit. Nu zijn ze gewend geraakt aan vluchtelingen die alleen Arabisch spreken.” Vanuit zijn onvrede over het vluchtelingenbeleid overweegt hij daarom in deze bondsdagverkezingen voor de AfD te stemmen. “Mijn vrienden verklaren me voor gek”, zegt hij. “Maar ik heb een Duits paspoort, dus ik ben niet bang dat zij mij het land uit gaan gooien.”

Hadi Khashab: 'Tijdens de pandemie kreeg mijn zusje een iPad, dat vind ik fantastisch.' Beeld Marcus Reichmann
Hadi Khashab: 'Tijdens de pandemie kreeg mijn zusje een iPad, dat vind ik fantastisch.'Beeld Marcus Reichmann

Ook Khashabs vader vluchtte uit zijn thuisland Libanon en werkt sindsdien als kok in Berlijn. Echt tegen het opnemen van vluchtelingen, in kleine getale, is hij dus niet, als zij maar net als zijn vader hard werken. “Zelfs familieleden van mij krijgen zes, zeven kinderen en leven dan van de kinderbijslag”, zegt hij. “Dat vind ik niet kunnen.”

Ook Khashab denkt dat hij hard zal moeten werken om te kunnen leven in de stad. Naast zijn studie rechten heeft hij een bijbaan bij Domino’s pizza. Voor 10 euro per uur, veertig cent boven het minimumloon. “Zonder studielening en hulp van mijn vader zou ik het niet redden”, zegt hij.

Te duur om ooit een droomhuis te kopen

Ondertussen denkt hij erover om later het land te verlaten. “In Duitsland is veel goed geregeld. Ik ben hier verzekerd, ik kan makkelijk naar de dokter. Maar het leven is hier niet geweldig”, zegt hij. Hij vindt het land te duur en maakt zich zorgen dat hij er nooit zijn droomhuis zal kunnen kopen.

Daarom is hij van plan om na zijn studie tien jaar hard te werken in Duitsland, zijn spaargeld te investeren in Airbnb’s en terug te keren naar Libanon. Daar zou hij dan als een koning kunnen leven. “Ik vraag mijn vader vaak waarom hij hier nog in een huurflat zit. In Libanon kan hij een huis en een mooie auto kopen, alles wat hij maar wil.”

Toch zijn veel dingen in het land beter geworden onder bondskanselier Angela Merkel, vindt hij. Toen hij als brugklasser naar zijn middelbare school ging voelde hij zich ongemakkelijk in het oude schoolgebouw, dat altijd leermateriaal tekort kwam en nooit een vers likje verf leek te krijgen. “Soms moesten we de leraren uitleggen welke knopjes ze op de computer in moesten drukken”, zegt hij. “Maar tijdens de pandemie kreeg mijn zusje een iPad, dat vind ik fantastisch. Ik vind het goed dat de CDU zich in wil zetten voor educatie en digitalisering.” Daarom overweegt hij nog op de CDU te stemmen.

Het wordt gek om zo Angela Merkel te zien vertrekken. “Ik zag het niet meer als een mogelijkheid dat zij ooit niet meer onze bondskanselier zou zijn”, zegt hij. “Ik ben zo aan haar gewend. We noemen haar Mutti, mama Merkel, want ze is er altijd en lijkt alles op orde te hebben.” Toch vindt hij dat Merkel tijdens de coronapandemie steken heeft laten vallen. Khashab had graag een strengere lockdown gewild om het virus in bedwang te houden. “Daar zag je dat ze toch wel een beetje oud wordt. Dus misschien is het tijd voor verandering.”

Tijd voor verandering

Ook de 22-jarige Charlotte Castillon-Weisse vindt dat het tijd is voor verandering in Duitsland. Gekleed in een groene trui komt ze net van haar vrijwilligerswerk bij de Regenbogenfabrik, een cultureel en maatschappelijk centrum. “Ik vind Angela Merkel een goede spreker en ik vind het leuk dat zij een vrouw aan de macht is. Er zijn niet genoeg vrouwen in zo’n positie”, zegt ze. “Maar ze heeft niet voldoende voor elkaar gekregen. Jongeren zoals ik verwachten meer voor de toekomst, zoals een snellere uitfasering van kolen.”

Castillon-Weisse heeft een Franse vader en een Duitse moeder en groeide op in het Franse Reims en Clermont-Ferrand. De zomers bracht ze door bij haar grootmoeder op het Duitse platteland en vertrok toen ze vijftien was op uitwisseling naar de grote, ruige hoofdstad Berlijn.

Daar was ze onder de indruk van hoe open het land is. “In Frankrijk waren de activistische kringen waar ik mij in begaf klein en controversieel”, zegt ze. “Hier geven mensen veel meer om sociale en ecologische onderwerpen. Ook zijn er veel meer vegetariërs en veganisten”. Morgen gaat ze weer naar een demonstratie van de jongeren-klimaatbeweging Fridays for Future in Berlijn.

Charlotte Castillion-Weisse: 'Met meer Europese integratie kunnen we iets doen tegen de toenemende homofobie en misogynie in Hongarije en Polen'. Beeld Marcus Reichmann
Charlotte Castillion-Weisse: 'Met meer Europese integratie kunnen we iets doen tegen de toenemende homofobie en misogynie in Hongarije en Polen'.Beeld Marcus Reichmann

Na haar uitwisseling belandde ze twee jaar geleden weer in Duitsland door haar studie Frans-Duitse relaties. De toekomst van Europa vindt ze een heel belangrijk onderwerp, ook in de aankomende verkiezingen. “Ik ben een kind van Europa”, vertelt ze. “Ik vind de Europese Unie een van de beste ideeën in de geschiedenis. Het brengt ons zoveel op cultureel en economisch vlak.” Ze vindt het belangrijk dat jongeren net als zij makkelijk over de grenzen kunnen reizen om te studeren. “Dat levert diversiteit op, jongeren leren zo wat over de wereld.”

Jammer, dat de hoedster van Europese integratie vertrekt

Angela Merkel heeft het in haar ogen de Europese Unie dichter bij elkaar gebracht, bijvoorbeeld door haar aandacht voor de verbetering van de Frans-Duitse relatie. Dat zo’n hoedster van de Europese integratie vertrekt vindt Castillon-Weisse jammer. Maar echt bang is ze niet dat euro-kritische partijen als de AfD het Europese project in gevaar zullen brengen. “Ik denk dat de meerderheid van de mensen zich niet meer kunnen voorstellen hoe hun leven zonder de Europese Unie zou zijn”, zegt ze. “Ons leven zou zo anders zijn.”

Omdat de toekomst van Europa zo belangrijk is voor haar overweegt ze morgen in de bondsdagverkiezingen op Volt te stemmen. Vanwege haar studie kent ze jongeren die voor de pan-Europese politieke beweging werken. Ze vindt het interessant dat de partij in meerdere landen actief is. “Een partij als Volt zou ervoor kunnen zorgen dat de klimaatregels overal in Europa hetzelfde worden”, zegt ze. “Ook kunnen we met meer Europese integratie iets doen tegen de toenemende homofobie en misogynie in Hongarije en Polen.”

Lees ook:

Het oosten van Duitsland heeft geen boodschap aan het politieke midden

In het oosten van Duitsland doen vooral de flankpartijen Die Linke en de AfD het goed. ‘Er is veel wantrouwen tegen de gevestigde politiek.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden