InterviewJoho Mehta

Hoe verdachten van misdrijven tegen de aarde vervolgd moeten worden

De olietanker MV Wakashio in tweeën gebroken voor de kust van Mauritius. Zo'n duizend ton zware olie lekte afgelopen zomer weg in het kwetsbare koraalrif.  Beeld AFP
De olietanker MV Wakashio in tweeën gebroken voor de kust van Mauritius. Zo'n duizend ton zware olie lekte afgelopen zomer weg in het kwetsbare koraalrif.Beeld AFP

Het Internationaal Strafhof moet in de toekomst ecocide kunnen vervolgen net als nu genocide. Juristen formuleren nu het juridische kader voor ecocide.

De term genocide werd 75 kaar geleden geïntroduceerd tijdens het Neurenbergproces tegen topfiguren uit nazi-Duitsland. Nu driekwart eeuw later wil een team van juristen van naam en faam een juridische definitie formuleren voor ecocide.

Het gaat dan om misdrijven tegen de aarde, zoals grootschalige milieudelicten die een ernstige aantasting vormen van een ecosysteem. Initiatiefnemer is de Stop Ecocide Foundation die vanuit Londen en Amsterdam werkt. Aan het juridische kader werken rechters, die zitting hebben gehad in internationale tribunalen, hoogleraren en advocaten met ervaring op het gebied van milieudelicten met ernstige vervuiling tot gevolg.

“Ecocide moet een crimineel delict worden”, zegt Jojo Mehta, voorzitter van de Stop Ecocide Foundation. Het is de bedoeling dat verantwoordelijken, verdachten dus, bij het Internationale Strafhof (ICC) in Den Haag vervolgd kunnen worden net als bij genocide, oorlogsmisdaden, misdrijven tegen de menselijkheid en agressie in een oorlog die in strijd is met internationale verdragen.

Juridisch kader

Het strafhof is gebaseerd op het Statuut van Rome. In het aanvankelijke oprichtingsdocument werden ook misdrijven tegen het milieu genoemd. Onder invloed van Nederland, de Verenigde Staten, Groot-Brittannië en Frankrijk is dat toen eruit gehaald. Mehta wil nu eerst een goed juridisch kader ontwikkelen en is al aan het lobbyen om deze bevoegdheid nu echt bij het ICC te krijgen.

Kansrijk? Ze schat dat ze slechts vijf jaar nodig heeft, omdat het bewustzijn dat duurzaamheid een noodzaak is, inmiddels wereldwijd aanwezig is. Haar initiatief wordt gesteund door Zweedse parlementariërs en volksvertegenwoordigers uit andere landen. Nu is zelfs Frankrijk voorstander van een internationale aanpak van milieudelicten, zegt ze.

“Van de paus tot kerkelijk leiders, van wetenschappers tot gewone burgers, iedereen is ervan overtuigd dat er nu iets moet gebeuren. Maar nationale politici zijn bang om dat alleen voor hun land te regelen. Internationaal willen ze er wel aan, dat zie je nu ook in Frankrijk en België. Dat is politiek veiliger. Zo werkt het internationale recht straks nationaal door. Als het strafhof jurisdictie krijgt dan kan het milieudelicten vervolgen, maar ecocide kan dan ook door een nationale rechter worden beoordeeld”, zegt Mehta.

Jojo Mehta, directeur Stop Ecocide Foundation Beeld
Jojo Mehta, directeur Stop Ecocide Foundation

Ze somt structurele voorbeelden van ecocide op in het huidige tijdsbestek. De massieve houtkap in het Amazonegebied valt daar onder. Maar ook trawlvisserij, waarbij met grote netten met zware kettingen over de zeebodem wordt gesleept om vissen te vangen. Zo wordt de hele zeebodem omgewoeld en wordt het ecosysteem kapotgemaakt.

Maar er zijn ook incidenten, die vaak een ongeluk heten. Als het aan Mehta ligt is dat straks voorbij, dan gaan we die ook ecocide noemen. Als voorbeeld noemt ze de gigantische olievervuiling afgelopen augustus op de kust van Mauritius. De Japanse olietanker MV Wakashio voer te dicht langs de kust. In een baai daar ligt het grootste koraalrif van Mauritius en dat is beschermd gebied. Het schip liep er vast, brak in tweeën en ruim 1000 ton zware olie kwam in het kwetsbare gebied terecht en zorgde voor een ecologische ramp.

“De mensen die verantwoordelijk zijn, de schipper en de bestuurders van het Japanse bedrijf zouden zeker vervolgd moeten worden voor ecocide door het Internationale Strafhof, als dat nu al jurisdictie zou hebben”, zegt Mehta fel.

CEO strafrechtelijk verantwoordelijk

Het woord ‘olie’ is gevallen. “Als ecocide strafbaar wordt, dan moet de topman van Shell, Ben van Beurden zijn bedrijf wel omgooien. De vraag wordt dan: is oliewinning een misdrijf of niet? Kan het zonder massale vernietiging van ecosystemen?” De vraag stellen, is hem beantwoorden bij Mehta. Natuurlijk moet de reikwijdte van ecocide geformuleerd worden en zal daar nog veel over gediscussieerd worden.

Maar als ecocide strafbaar wordt, kijkt elke topman van een bedrijf nog eens goed naar zijn businessmodel. “Als CEO kun je dan strafrechtelijk verantwoordelijk worden gehouden. Je kunt dan, net als verdachten van oorlogsmisdaden, als ecocide-verdachte worden gearresteerd en voor de rechter komen. Geen topman van een multinational wil dat. Slecht voor hem of haar. Slecht voor het bedrijf. Slecht voor de aandeelhouders.”

Van ecocide moet volgens Mehta, ‘een grote afschrikkende werking uitgaan’. Toch verwacht ze geen onoverkomelijke weerstand tegen het introduceren van ecocide. “Het gaat erom dat er een gelijk speelveld komt voor bedrijven, waar iedereen zich aan moet houden. Bij Shell liggen al lang scenario’s klaar voor duurzame energie, maar zolang oliewinning goedkoper is, blijven het scenario’s.”

Einde voor de olie-industrie

Ze is resoluut als ze zegt: “De vraag is niet meer óf ecocide internationaal strafbaar wordt, maar wanneer”. Dat het consequenties heeft voor de bedrijfsvoering van veel ondernemingen is daaraan inherent. Ze verwacht dat het hét einde is van de olie-industrie. “Misschien kan er olie worden gewonnen zonder milieugevolgen”, zegt ze, maar daar lijkt Mehta niet erg in te geloven.

Na het formuleren van het juridisch kader van wat ecocide is, moeten regeringen het overnemen en het internationaal rechterlijk onderbrengen bij het Internationale Strafhof. Mehta heeft er alle vertrouwen in dat dát gaat lukken.

Lees ook:

Breng misdrijf tegen de aarde voor het hof.

De klimaatzaak van Urgenda tegen de Staat der Nederlanden staat niet op zichzelf. De burgerlijke rechter zal vaker om tussenkomst worden gevraagd in grote milieukwesties. Intussen gaan er stemmen op om ecocide, misdrijven tegen de aarde, tot delict te maken bij het Internationaal Strafhof.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden