Vladimir Poetin en minister van buitenlandse zaken Sergej Lavrov tijdens de Rusland-Afrika-top in Sotsji op 24 oktober 2019.

Rusland

Hoe Rusland weer is opgeklommen op het wereldtoneel

Vladimir Poetin en minister van buitenlandse zaken Sergej Lavrov tijdens de Rusland-Afrika-top in Sotsji op 24 oktober 2019. Beeld EPA

Ondanks wat het Westen wil doen geloven, is Rusland sinds de annexatie van de Krim in 2014 allesbehalve geïsoleerd geraakt op het politieke wereldtoneel. Dankzij de pragmatische en vernuftige Russische diplomatie groeit de invloed van Moskou over de hele wereld.

In een buitenwijk van Moskou, te midden van grauwe, uit beton opgetrokken flats, ligt het Staatsinstituut voor Internationale Betrekkingen van Moskou, beter bekend onder de Russische afkorting MGIMO. Een betonnen Sovjetkolos met boven de deur een megalomaan plakkaat dat de gekruiste hamer en sikkel toont. Voor de ingang wappert de Russische vlag in de wind. Het MGIMO is sinds zijn oprichting in 1944 een elite-instituut voor Russische diplomaten in spe. De instelling heeft onder meer een lesaanbod van 53 vreemde talen en liefst 95 procent van de werknemers van het Russische ministerie van buitenlandse zaken studeerde af aan het MGIMO. Onder de alumni zit onder meer de huidige minister van buitenlandse zaken Sergej Lavrov.

Vijf jaar geleden raakte het MGIMO in beroering toen een hoogleraar filosofie aan het instituut, Andrej Zoebov, in een opiniestuk in de zakenkrant Vedomosti kritiek uitte op de Russische annexatie van de Krim. In zijn artikel schreef hij dat “de annexatie een krankzinnige en, bovenal, totaal onnodige agressie is” en dat “we hier niet in moeten trappen zoals de Duitsers ooit in de beloften van Goebbels en Hitler trapten”. Iets verderop vergelijkt Zoebov de inlijving van het schiereiland met de nazi-anschluss van Oostenrijk in 1938. De analogie schoot in het verkeerde keelgat van het ministerie van buitenlandse zaken, dat warme banden onderhoudt met het MGIMO, en Zoebov werd ontslagen.

Maar Zoebov kreeg ook bijval. Zijn tekst verwoordde exact de verontwaardiging die er in het Westen bestond over de inlijving van de Krim. In de nasleep van de annexatie stonden diverse wereldleiders in de rij om president Poetin en het Kremlin openlijk te bekritiseren. Rusland kreeg economische sancties opgelegd in een poging Moskou te isoleren op het wereldtoneel. Het Westen zette Rusland te kijk als paria van de internationale gemeenschap en kwalificeerde Moskou als een onbeduidende speler op het mondiale schaakbord. Exemplarisch voor de westerse minachting was de uitspraak van Barack Obama op een top over nucleaire veiligheid in Den Haag in 2014 waar de toenmalige Amerikaanse president Rusland “een regionale macht” noemde. De boodschap was duidelijk: Moskou’s rol als wereldmacht was uitgespeeld.

Maar zoals de Sovjets ooit al wisten: in vijf jaar tijd kan er veel veranderen. Daar waar de communistische leiders van het voormalige machtsblok in de vorige eeuw de zogenaamde vijfjarenplannen gebruikten om de economie te transformeren, lijkt Poetin in een half decennium in staat het geopolitieke landschap om te bouwen. De afgelopen vijf jaar groeide de invloed van Rusland op het wereldtoneel zienderogen. Van het Midden-Oosten tot aan Latijns-Amerika en van het voormalig Oostblok tot aan Afrika, Moskou heeft internationaal gezien steeds meer in de melk te brokkelen.

Herstel van de hoogtijdagen van de Sovjet-Unie

Anno 2019 lijkt het Russische buitenlandbeleid erop gericht om de wereldwijde invloed uit de hoogtijdagen van de Sovjet-Unie in ere te herstellen. Voorbeelden zijn er te over. Zo werden de presidentsverkiezingen in de VS volgens de Amerikaanse inlichtingendiensten mede door toedoen van de Russen in het voordeel van president Trump beslecht.

In Afrika slaat het Kremlin zijn tentakels van de Sahara tot aan Kaap de Goede Hoop uit via wapen- en businessdeals met onder meer Soedan, Algerije, Angola, Nigeria, Mali, Burkina Faso en Equatoriaal Guinea. Daarnaast vechten paramilitaire eenheden, die er naar verluidt banden met Moskou op nahouden, als huurlingen in de Centraal-Afrikaanse Republiek, Soedan en Libië. In ruil voor de militaire steun halen Russische staatsbedrijven grondstoffen variërend van diamanten tot bauxiet uit de Afrikaanse bodem. Met alle bijkomstige politieke invloed op het continent van dien.

Beeld Sander Soewargana

Aan de andere kant van de Atlantische Oceaan houden Poetin en consorten in Latijns-Amerika de hand boven het hoofd van die andere veronderstelde verschoppelingen van de mondiale gemeenschap. Vorig jaar nog stuurde Moskou twee geavanceerde bommenwerpers naar Caracas om de Venezolaanse leider Nicolás Maduro militair een hart onder de riem te steken. Voor de gelegenheid werd er ook meteen een gezamenlijke militaire oefening op touw gezet.

 Russische invloed in het Midden-Oosten ook toegenomen

Een jaar eerder tekende Cuba al meerdere lucratieve deals met de Russen. In oktober vorig jaar kwam de Cubaanse president Miguel Díaz-Canel terug uit Moskou met 260 miljoen dollar aan financiële steun op zak om de infrastructuur op het eiland te verbeteren. Daarbovenop kwam een deal ter waarde van 50 miljoen dollar om Russisch wapentuig aan te schaffen en werd terloops medegedeeld dat Rusland zijn militaire aanwezigheid op het eiland zou gaan vergroten. En in Nicaragua stampte het Russische leger trainingsfaciliteiten uit de grond om de soldaten van de socialistische president Daniel Ortega op te leiden.

Ondertussen is de Russische invloed in het Midden-Oosten op niet misverstane wijze toegenomen. Vier jaar nadat Rusland zijn militaire operatie in Syrië begon, verdringt Moskou de VS langzaam maar zeker als de belangrijkste speler in het land. Nog geen twee weken geleden bepaalden Poetin en zijn Turkse evenknie Erdogan op de tekentafel in de Russische kustplaats Sotsji hoe Noord-Syrië wat hen betreft verdeeld gaat worden. Inmiddels voeren het Russische en Turkse leger gezamenlijke patrouilles uit in het gebied.

Eerder in oktober hing Poetin in een tijdsbestek van een paar dagen aan de lijn met de Israëlische premier Benjamin Netanyahu om “veiligheidskwesties” te bespreken en vloog hij naar Saudi-Arabië en de Verenigde Arabische Emiraten, waar hij zich met veel bombarie liet ontvangen door de Saudische koning en de kroonprins van Abu Dhabi. Terug op zijn kantoor aan het Rode Plein in Moskou was hij een paar miljardendeals rijker inzake samenwerking op het gebied van energie.

De Russische president Vladimir Poetin erkent de afscheiding van de Krim van Oekraïne. Beeld EPA

Niet bepaald het gedrag van een internationale verschoppeling

Allemaal niet bepaald het gedrag van een internationale verschoppeling. Ondanks dat het Westen Rusland isoleert, leeft Rusland niet in een isolement. Sterker nog, Moskou groeide in vijf jaar tijd juist uit tot een grote speler met dank aan een zeer assertief buitenlandbeleid, zo meent André Gerrits (61), hoogleraar International Studies and Global Politics aan de Universiteit van Leiden en voorheen hoogleraar Russische geschiedenis en politiek.

“Rusland is nooit een paria geweest op het internationale toneel. Die opvatting is ontzettend westers.” Volgens Gerrits leidde de annexatie van de Krim vrijwel alleen in het Westen tot felle reacties. “Wij zagen die daad als een flagrante schending van het internationaal recht. Daarom gingen Europa en de VS over tot sancties. Maar in een bredere, internationale context leidde het tot weinig reacties.”

Dat Rusland sinds 2014 in een internationaal isolement leeft, is kortom een breed gedragen misvatting in het Westen. Maar waarom richt het Kremlin zijn ogen de laatste jaren zo sterk naar buiten? Het begin van een antwoord op die vraag ligt volgens Gerrits in de economische opleving van Rusland. “Rusland is er sinds de jaren negentig een stuk beter aan toe.” De ongekende sociaaleconomische crisis dwong Moskou destijds om de blik naar binnen te keren. Het land was door het uiteenvallen van de Sovjet-Unie en de ongeëvenaarde economische crisis niets meer dan een schim van de wereldmacht die het ooit was geweest.

Poetin heeft leger flink gemoderniseerd

Die tijden zijn nu voorbij, zegt Gerrits. “Het staatsinkomen is weer redelijk op niveau en er is weer een aardig gevulde staatskas. Daardoor is het voor het Kremlin mogelijk om de ogen weer naar buiten te richten. Bovendien heeft Poetin het leger flink gemoderniseerd de afgelopen jaren.” Moskou heeft simpelweg weer de middelen om zich als wereldmacht te positioneren.

Het ingrijpen in Syrië is volgens Gerrits een goed voorbeeld van hoe Poetin Rusland weer als grootmacht profileert. Tegelijkertijd beschouwt Moskou het land als zijn achtertuin en een ontegenzeggelijk onderdeel van de regionale invloedssfeer. “Syrië is ook een beetje een speeltuin voor Moskou. De Russen kunnen er volop experimenteren met nieuw wapentuig.

“Bovendien herbergt Syrië de enige Russische militaire basis buiten het grondgebied van de voormalige Sovjet-Unie, ook dat telt mee. En daar komt nog bij dat het Kremlin zijn rol in Syrië ook ziet als een kwestie van binnenlandse veiligheid. Rusland heeft met 20 miljoen moslims een grote islamitische gemeenschap en wil dus voorkomen dat internationaal terrorisme overwaait naar het eigen grondgebied. Pragmatisme speelt dus ook zeker een rol.”

Moskou gaat efficiënt om met zijn beperkte middelen

Pragmatisme lijkt sowieso een rode draad door het Russische buitenlandbeleid van de afgelopen jaren. Ondanks dat Moskou efficiënt omgaat met de relatief beperkte middelen die het heeft, springt het Kremlin ook simpelweg in het vacuüm dat het Westen achterlaat. Gerrits: “Rusland maakt heel goed gebruik van de weifelende politiek in het Westen. Moskou pakt vaak de kruimels op die het Westen achterlaat.”

Voorbeelden zijn er genoeg. Zo voegde Moskou zich bijvoorbeeld wel naar het internationale sanctieregime tegen Iran, maar onderhoudt het tegelijkertijd een positieve houding ten opzichte van Teheran en het Iraanse nucleaire programma. Ook onderhoudt het Kremlin banden met groepen als Hezbollah die het Westen als terroristische organisatie beschouwt. “En in Syrië is dat al helemaal evident”, meent Gerrits. “Daar vult Rusland nu letterlijk het gat op dat de Verenigde Staten achterlieten door halsoverkop uit het noorden te vertrekken.”

Er is dus ook sprake van diplomatiek opportunisme. “Poetin en Lavrov hebben een diplomatieke stijl ontwikkeld die een combinatie biedt van pragmatisme en weinig scrupules”, zegt Gerrits. Dat laatste is voornamelijk te danken aan de politieke orde in Rusland, meent hij. “Poetin heeft niet in dezelfde mate te maken met de publieke opinie als westerse leiders. Hij kan bijvoorbeeld met Assad en Maduro samenwerken en bombardementen uitvoeren zonder dat hij meteen de publieke opinie over zich heen krijgt. Daardoor kan het Kremlin heel effectief te werk gaan en op efficiënte wijze een buitenlandbeleid voeren dat Moskou goeddunkt.”

Het Westen hoeft zich geen zorgen te maken

De resultaten zijn dan ook indrukwekkend en spreken volgens Gerrits boekdelen. “Als je als land in staat bent de situatie in Syrië goeddeels naar je toe te trekken en tegelijkertijd warme banden te onderhouden met Israël, Saudi-Arabië en Iran en ook nog eens in Afrika en in mindere mate Latijns-Amerika een stevige aanwezigheid opbouwt, dan kun je toch moeilijk spreken van internationale isolatie. Sterker nog, Rusland houdt er over het algemeen betere relaties met veel landen op na dan het Westen. Dat is een belangrijk argument tegen de vermeende pariastatus van Moskou.”

Moet het Westen zich nu zorgen maken over de groeiende macht van Moskou? Dat valt volgens Gerrits wel mee. “We zijn in het Westen geneigd om de effecten van Russisch optreden wereldwijd te overdrijven. Rusland heeft bijvoorbeeld maar enkele militaire bases buiten het eigen grondgebied, in tegenstelling tot de VS die er tientallen hebben. Daarnaast staat Rusland vrij laag in de top-10 van grootste militaire mogendheden en heeft het land een relatief kleine economie, waardoor de buitenlandambities van Moskou niet oneindig zijn. Voor mondiale instabiliteit zal Rusland dus niet zomaar zorgen.”

Lees ook:

Rusland krijgt iets terug voor de aanwezigheid in Afrika

Meer dan veertig Afrikaanse leiders reisden af naar de Russische kustplaats Sotsji voor een Afrika-Rusland-top. Wat verwachten zij van Vladimir Poetin? En wat heeft de Russische president in Afrika te zoeken?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden