Oorlog in Oekraïne

Hoe Poetins identiteitspolitiek ontaardde in bruut geweld

President Vladimir Poetin tijdens een persconferentie op 16 september in Samarkand, Oezbekistan.  Beeld Getty Images
President Vladimir Poetin tijdens een persconferentie op 16 september in Samarkand, Oezbekistan.Beeld Getty Images

Jarenlang bouwde Poetin door middel van identiteitspolitiek aan een narratief waarin hij Rusland op ideologisch vlak als conservatieve tegenhanger van het Westen positioneerde. Met als brute climax de huidige oorlog in Oekraïne.

Jarron Kamphorst

Het grote historische Rusland, sodomie, de ontkenning van de menselijkheid, kolonialisme, satan en genderminnende zondebokken. Het kwam allemaal voorbij in de speech die de Russische president Vladimir Poetin op 30 september hield tijdens een ceremonie in het Kremlin waarbij hij de vier door Rusland bezette regio’s in Oost- en Zuid-Oekraïne illegaal annexeerde. Nu hangen de toespraken van Poetin wel vaker als los zand aan elkaar en lardeert hij zijn monologen eveneens met de nodige korzelige en misantropische verhandelingen, maar de tekst van zijn annexatiespeech was in veel opzichten een stuk onstuimiger dan anders.

Met name de antiwesterse retoriek die in zijn toespraak doorklonk was de overtreffende trap van wat hij doorgaans zegt. Feitelijk kwam zijn speech neer op één lange tirade tegen het Westen. Volgens de president raakt het ‘collectieve Westen’ zoals hij het zelf graag noemt, steeds meer van het padje. “Nu zijn ze geheel opgeschoven naar een radicale ontkenning van morele normen, religie en familie”, zei Poetin achter zijn katheder in de Kremlinhal gevuld met klappende onderdanen.

“De dictatuur van de westerse elite richt zich tegen alle maatschappijen, ook tegen de inwoners van westerse landen zelf. Dit is een uitdaging voor allen. Dit is een complete ontkenning van menselijkheid, de omverwerping van geloof en traditionele waarden. De onderdrukking van vrijheid heeft zelfs de vorm aangenomen van een religie: zuiver satanisme”.

De rol van Messias

De vergelijking met de duivel was nog maar het begin. Via een inmiddels bekende weg kwam Poetin via westers kolonialisme, hypocrisie, imperialisme en historische zonden zoals het bombardement op Dresden in de Tweede Wereldoorlog terecht bij zijn paradepaardje: sodomie. Westerse elites zouden kinderen die hun gender willen wijzigen namelijk ‘seksueel afwijkend gedrag’ aanleren. “Willen we werkelijk waar hier, in ons land, in Rusland, in plaats van een moeder en een vader, ouder nummer één, ouder nummer twee en ouder nummer drie hebben? Zijn ze helemaal gek geworden?”.

In het licht van die veronderstelde dreiging acht Poetin het nodig dat “we vechten voor het historische Rusland, om onze kinderen en kleinkinderen te beschermen van dit experiment om hun ziel te veranderen”. Zelf dichtte hij zichzelf in dat proces de rol van Messias toe: “Ik geloof in de spirituele kracht van de Russische bevolking en mijn ziel is haar ziel. Het lijden van de mensen is mijn lijden”.

Voor een buitenstaander klinkt het in het beste geval als rabiate retoriek en in het slechtste geval als complete waanzin. Toch zit er wel degelijk een gedachte achter Poetins teksten, hoe grotesk die op het eerste gezicht ook mogen klinken. Al jaren werpt Poetin zich op als een leider van wat het best omschreven kan worden als een cultuuroorlog. Het narratief dat hij daarbij gebruikt is dat het Westen door het doorgeslagen liberalisme verdorven, arrogant en decadent is. Dit in tegenstelling tot Rusland, een natie die in Poetins ogen symbool staat voor traditionele waarden, conservatisme en orthodoxie.

Rusland als het constant belegerde fort

De eeuwige metafoor die boven die identiteitspolitiek van het Kremlin hangt, is die van het belegerde fort. Poetin doet zijn toehoorders geloven dat Rusland constant te maken heeft met een dreiging uit het Westen. Zowel fysiek als moreel. Het beeld dat hij schetst is dat van een Russisch kasteel dat constant onder vuur wordt genomen door westerse moraalridders. Al weet Moskou die aanvallen in dat geopolitieke sprookje wel keer op keer keurig af te slaan.

Zelf positioneert Poetin zich in die strijd vaak als de leider van de antiwesterse en antiliberale stroming. De beschermheer van een oorspronkelijke, Europese en christelijke beschaving die door de jaren heen werd gegijzeld door radicaal progressief-links. Hij zou een deel van de wereld vertegenwoordigen dat klaar is met de westerse hegemonie en de elites die in Europese en Noord-Amerikaanse hoofdsteden de dienst uitmaken.

Het narratief gaat verder dan woorden alleen. Want naast de retoriek brengt Poetin zijn conservatieve ideeën in Rusland ook al jaren in de praktijk. Neem de ‘homopropagandawet’ die het Russische parlement in 2013 aannam en die de ‘bevordering van niet-traditionele seksuele relaties bij minderjarigen’ verbiedt. Hoewel die wet al tot een scherpe toename van homofobie in Rusland leidde, ligt er momenteel een aanscherping van diezelfde wet te wachten op goedkeuring.

Russisch Orthodoxe Kerk

Een van de wijzigingen is een verbod op het ‘ontkennen van gezinswaarden’, en het verbod op het ‘bevorderen van niet-traditionele seksuele relaties’ gaat gelden voor alle leeftijden. Daarnaast mag er onder de nieuwe regels die waarschijnlijk in november van kracht worden niet meer publiekelijk gesproken worden over lhbti+-relaties en gaat alle lhbti+-content in onder meer bioscopen in de ban. In het verlengde daarvan is het sinds 2013 al verboden voor lhbti+’ers kinderen te adopteren.

Het is een inmiddels bekend voorbeeld van de conservatieve weg die het Poetin-regime de afgelopen jaren bewandelt samen met de Russisch Orthodoxe Kerk. Maar er zijn tal van andere voorbeelden. Zo is er een wet uit 2017 die geweld in huiselijke kring decriminaliseert door boetes in plaats van gevangenisstraffen op te leggen. Mannen die ‘lichte schade’ aanrichten bij hun partner zijn sindsdien slechts strafbaar met een boete, tenzij ze binnen een jaar meermaals de fout ingaan.

Het argument voor decriminalisering van huiselijk geweld is dat het traditionele gezin in Rusland onder druk staat. Voorstanders menen dat bemoeienis met de interne aangelegenheden van huishoudens leidt tot de ontmanteling van het Russische gezinsleven en Rusland als geheel. Zij vrezen de door het Kremlin gehekelde westerse progressiviteit en halen uit naar de globalisering die de Russische maatschappij met verkeerde denkbeelden zou besmetten.

Wijzigingen van de grondwet in 2020

Het is allemaal onderdeel van de identiteitspolitiek en cultuuroorlog die het Kremlin voert tegen het Westen en die Moskou via de wet probeert vast te leggen. De absolute apotheose wat dat betreft zijn de wijzingen van de grondwet die in 2020 via een controversieel en gemanipuleerd referendum werden ingevoerd. Zo stelt de grondwet expliciet dat het huwelijk een verbintenis is tussen man en vrouw en ook ‘Ruslands geloof in God’ is verankerd in de tekst.

Het staat op gespannen voet met zaken als het homohuwelijk, de genderdiscussie, atheïsme of liberalisme, denkbeelden die in het Westen wijdverbreid zijn. Althans, zo doet Poetin het voorkomen. Mede daarom refereert hij ook consequent naar die traditionele waarden en orthodoxie als het gaat over de oorlog in Oekraïne. Door de conservatiekaart telkens weer op tafel te leggen, probeert hij de invasie van het buurland, die hij consequent afschildert als een strijd tegen niet alleen Kiev, maar ook tegen Brussel, Washington en andere Europese hoofdsteden, te rechtvaardigen.

“Ze zijn erop uit onze traditionele waarden te vernietigen en hun valse waarden aan ons op te leggen die onze mensen van binnenuit zouden aantasten”, stelde Poetin tijdens zijn speech op 24 februari toen hij Oekraïne de oorlog verklaarde. “Opvattingen die zij [het Westen, red.] agressief opdrongen aan hun eigen landen, opvattingen die direct leiden tot aftakeling en verval, omdat ze haaks staan op de menselijke natuur. Dit gaat en zal niet gebeuren. Niemand is er ooit in geslaagd, en ze zullen er ook nu niet in slagen”.

Met dit soort teksten verkocht Poetin de oorlog in Oekraïne als een noodzakelijk kwaad. Zijn oorlog is in zijn eigen perceptie een heilige missie, bedoeld om een ‘broederland’ te bevrijden van het juk van het Westen. Moskou kon volgens hem niet anders dan Oekraïne en zichzelf verdedigen tegen het oprukkende progressiviteitsvirus. Tel daar de veronderstelde fysieke dreiging die in de ogen van het Kremlin uitgaat van de uitbreidende Navo, bij op.

Aanval op Russische waarden

Het is retoriek die Poetin in het verleden wel vaker bezigde. Zo schilderde hij de zogeheten kleurenrevoluties die zich door de jaren heen voltrokken in de ex-Sovjetrepublieken die Moskou tot de eigen invloedssfeer rekent consequent af als een aanval op de Russische waarden. Of het nu ging om de Rozenrevolutie in Georgië in 2003, de Oranjerevolutie in Oekraïne in 2004, de Tulpenrevolutie in Kirgizië in 2005 of de massale volksopstand in Wit-Rusland van 2020 tot 2021, allemaal zette Poetin ze weg als complotten van westerse liberalen en de Amerikaanse inlichtingendienst CIA. En allemaal zouden ze volgens hem hetzelfde doel dienen: het verzwakken van Rusland en het onderuithalen van de Russische wereld en de waarden die daarbij horen.

Ook het Sovjet- en tsarenverleden is een ontegenzeggelijk onderdeel van de identiteitspolitiek die het Kremlin sinds het aantreden van Poetin in 2000 voert. De nadruk ligt op de status van Rusland als een grootmacht op het internationale toneel. Of beter gezegd: op het herwinnen van die status. Niet voor niets noemde Poetin het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 2005 ‘de grootste geopolitieke ramp van de eeuw’. In Poetins ogen was het imploderen van het machtsblok een regelrechte vernedering.

Peter de Grote

Daarom probeerde hij door de jaren heen de Russische identiteit opnieuw op te bouwen of zelfs opnieuw uit te vinden. Hij herintroduceerde in 2000 bijvoorbeeld al het volkslied van de Sovjet-Unie, maar dan wel met een nieuwe tekst. Ook symbolen uit de Sovjettijd zoals de vijfpuntige ster werden door heel Rusland in ere hersteld en tijdens een speech in juni dit jaar vergeleek Poetin zichzelf met de achttiende-eeuwse tsaar Peter de Grote. “Peter de Grote voerde de Grote Noordse Oorlog van 21 jaar tegen Zweden. Het leek misschien alsof hij in oorlog was met Zweden en dat hij iets van ze afpakte. [Maar, red.] hij pakte niets van ze af, hij nam iets terug [wat van Rusland was, red.]”.

De parallel met Poetin zelf is snel gemaakt. Hij rechtvaardigt zijn oorlog in Oekraïne immers ook met de drogreden dat de Russischsprekende bevolking daar te lijden heeft onder grootschalige terreur van Kiev in een gebied dat volgens zijn eigen en gefalsificeerde historische perceptie Rusland op basis van het verleden toebehoort, omdat het onderdeel zou zijn van de zogeheten Roesskiy mir, de Russische wereld. Dus heeft hij geen andere keus dan de mensen daar te beschermen.

Hetzelfde gebeurde in 2014 toen Poetin de Krim bezette en illegaal annexeerde. Ook toen klonk het vanaf het Rode Plein dat het Oekraïense schiereiland eindelijk was ‘herenigd met het moederland’. Poetin nam naar eigen zeggen kortom iets terug wat Rusland toebehoorde, net zoals Peter de Grote.

In die zin valt er iets voor te zeggen dat de huidige oorlog in Oekraïne een doorgeslagen en rabiate vorm van identiteitspolitiek is. Een conflict waarvoor het zaadje al jaren geleden werd geplant in het brein van een man die tijdens zijn presidentschap historische luchtkastelen is gaan bouwen. En die zichzelf beschouwt als de verlosser van een zelfverklaarde Russische wereld die wordt bedreigd door alles wat ten westen van hem ligt.

Door jarenlang religie, nationalisme, conservatieve waarden en een geheel eigen versie van de geschiedenis te versmelten, stak hij zijn geopolitieke ambities in een ideologisch jasje en creëerde hij een voorwendsel om de cultuuroorlog te veranderen in een echte oorlog. Met alle gruwelijke gevolgen die zich nu op het slagveld afspelen van dien.

Lees ook:

Draaide Poetin door in zijn bunker? ‘Hij is vergiftigd door zijn eigen leugens’

Poetin stond jarenlang bekend als een ijskoud, maar ook pragmatisch leider. Sinds het uitbreken van de oorlog in Oekraïne lijkt hij steeds impulsiever en emotioneler te handelen. Is hij zijn ratio kwijt?

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden