Alexei Navalny tijdens een demonstratie in Moskou, juli 2019.

ProfielAleksej Navalny

Hoe Navalny de nachtmerrie van het Kremlin werd

Alexei Navalny tijdens een demonstratie in Moskou, juli 2019. Beeld AP

Navalny vecht voor zijn leven na een vermoedelijke vergiftiging en is overgebracht naar Duitsland voor verdere medische behandeling. Hoe kon het zover komen?

In de wandelgangen van het Kremlin is de naam Aleksej Navalny taboe. In de zeldzame gevallen dat het gesprek tijdens een persconferentie van president Poetin op de Russische oppositieleider komt, spreekt de president steevast over ‘het individu dat u noemt’ of ‘die meneer’. Ook andere hooggeplaatste figuren in de Russische regering ontwijken de naam Navalny zo veel mogelijk. Alsof het om iets smerigs gaat.

De 44-jarige oppositieleider is al ruim een decennium een luis in de pels van het Kremlin. In zijn onderzoeken, die hij via gelikte YouTube-filmpjes openbaart, legt Navalny de systematische corruptie in Rusland bloot. Niemand blijft daarbij gespaard.

Niet corrupt? Dan tel je niet mee in de Russische elite

Neem oud-premier Dmitri Medvedev. In 2017 publiceert Navalny een video waarin hij het vastgoedimperium van Medvedev blootlegt. Daarin neemt hij de kijker mee langs de talloze villa’s, jachten en landgoederen van de toenmalige premier. Conclusie: Medvedev is door en door corrupt. Ook diverse andere hotemetoten vallen ten prooi aan de corruptieonderzoeken van Navalny. Ben je niet door hem beschuldigd van corruptie, dan tel je eigenlijk niet mee in de Russische elite. Al zal niemand in Moskou dat durven toegeven.

Navalny verder behandeld in Duitsland 

Aleksej Navalny is sinds zaterdagochtend in Berlijn. Een team Duitse artsen was door de Duitse organisatie Cinema for Peace met een privéjet naar Rusland gestuurd om Navalny op te halen. De politicus wordt in het Charité-ziekenhuis in Berlijn verder behandeld. Volgens de organisator van zijn ambulancevlucht is zijn toestand ‘zeer zorgwekkend’. Lees hier meer.

De corruptieonderzoeken waar Navalny faam mee vergaart, beginnen in 2008. Als afgestudeerd advocaat begint hij een blog waar hij de financiën van grote staatsbedrijven onder de loep neemt en malafide praktijken probeert bloot te leggen. Dat doet hij op ingenieuze wijze door aandelen te vergaren in die bedrijven en tijdens aandeelhoudersvergaderingen ongemakkelijke vragen te stellen over de boekhouding. Hij richt zich voornamelijk op energiebedrijven zoals Gazprom, Rosneft en Transneft.

Met name onder jongeren slaat zijn blog aan. Bij het grote publiek is hij dan nog grotendeels onbekend. Dat verandert in 2011. In aanloop naar de parlementsverkiezingen roept Navalny zijn volgers op om regeringspartij Verenigd Rusland, die hij omdoopt tot de partij van ‘oplichters en dieven’, te boycotten.

Alexei Navalny in 2018.Beeld AP

De ongekroonde keizer van de oppositie

Verenigd Rusland wint weliswaar de verkiezingen, maar onder leiding van Navalny komen er massale protesten vanwege veronderstelde stembusfraude. Ten overstaan van ruim 100.000 man ontpopt Navalny zich in de straten van Moskou als de ongekroonde keizer van de Russische oppositie. Twee jaar later weet hij tijdens de burgemeestersverkiezingen in de hoofdstad ook nog eens 27 procent van de stemmers achter zich te krijgen. Met zijn charismatische voorkomen en onverwoestbare zelfvertrouwen ontwikkelt hij zich tot de nachtmerrie van het Kremlin.

En dus halen de machthebbers een beproefd repertoire van stal: een eindeloze reeks aan arrestaties, bedreigingen, aanvallen en pesterijen. Met als nieuwste dieptepunt de vermoedelijke poging tot vergiftiging van deze week.

Ook zijn omgeving is veelvuldig de klos. Zijn broer brengt 3,5 jaar door in een strafkolonie en een van de belangrijkste onderzoekers van Navalny’s anti-corruptieorganisatie FBK moet zijn militaire dienst ver van de bewoonde wereld in het poolgebied uitzitten. Zelfs zijn 11-jarige zoontje wordt dit jaar het slachtoffer van pesterijen. Zijn spaarrekening, waar maar liefst 406 euro opstaat, wordt in beslag genomen.

Maar Navalny opsluiten, dat durft het Kremlin toch niet aan, na ervaringen in 2013. Toen kreeg hij vijf jaar cel opgelegd vanwege fraude. Nadat duizenden mensen in de straten van Moskou in woede ontsteken, zet de rechter de veroordeling om naar een voorwaardelijke straf. Die veroordeling zorgt er wel voor dat Navalny in 2018 niet mee mag doen aan de presidentsverkiezingen.

Pijlen ook gericht op de oligarchie

Zijn aantrekkingskracht zit ‘m niet eens zozeer in zijn ideologie als wel in de manier waarop hij het hele systeem bestrijdt. Hij richt zich namelijk niet alleen op de politiek, maar ook op de Russische oligarchie. Hij benoemt wat miljoenen Russen denken: de Russische elite is corrupt en vult haar eigen zakken ten koste van de bevolking.

Navalny heeft inmiddels dan ook zo veel vijanden dat zijn vermoedelijke vergiftiging van afgelopen donderdag vanuit alle mogelijke hoeken kan komen. Zo beloofde de leider van de Russische nationale garde ooit ‘gehakt van hem te maken’ en klaagde Jevgeni Prigozjin, een cateringmagnaat en goede vriend van Poetin, zijn organisatie voor ruim 1,5 miljoen dollar aan.

Tot afgelopen donderdag wist hij hoe dan ook het lot te ontlopen van veel andere oppositiepolitici en dissidenten, zoals oppositiepoliticus Boris Nemtsov die in 2015 werd omgelegd. Waarom hem nog niet hetzelfde overkwam, weet hij zelf ook niet. “Mensen vragen me dat altijd”, zo vertelde hij in 2017 aan The Guardian. “Ik vermoed dat het ze niet is gelukt toen het nog makkelijk kon, en na een bepaald moment wordt dat steeds moeilijker.”

Nu lijkt dat moment toch aangebroken en hangt zijn leven aan een zijden draadje.

Dokter Alexander Murakhovsky van het ziekenhuis in Omsk staat vrijdagmiddag de pers te woord. Beeld EPA

Russische oppositieleider Navalny na vergiftiging op ic

De Russische oppositiepoliticus en Poetincriticus Aleksej Navalny is donderdag opgenomen op de ic van een ziekenhuis in Siberië. Vermoedelijk is er sprake van vergiftiging.

Is Navalny vergiftigd? De Russische geheime diensten hebben een lange traditie van gifmoorden

De Russische geheime diensten hebben een lange traditie van gifmoorden, vaak met exotische giffen. “Als je zo’n laboratorium hebt, wil je ook af en toe resultaat van je werk zien.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden