De Italiaans premier Giuseppe met naast hem zijn vicepremiers Matteo Salvini (links) en Luigi Di Maio (rechts) bij zijn toespraak in de senaat van Rome.

Nieuws Opstappen premier Conte

Hoe moet het nu verder in Italië?

De Italiaans premier Giuseppe met naast hem zijn vicepremiers Matteo Salvini (links) en Luigi Di Maio (rechts) bij zijn toespraak in de senaat van Rome. Beeld EPA

De Italiaanse premier Giuseppe Conte heeft dinsdagavond officieel zijn ontslag aangeboden aan de 78-jarige president Sergio Mattarella. Daarmee komt de bal bij de president te liggen, die het ontslag van zijn premier accepteerde. 

De president is een doorgewinterde en taaie politicus. De Siciliaan is vaak minister geweest, hij was bovendien een tijdje verantwoordelijk voor de geheime diensten én hij heeft als rechter bij het Constitutionele Hof gewerkt. Kortom: Mattarella kent het Italiaanse systeem tot in de donkerste hoekjes en weet hoe hij met de vaak grillige politici moet omgaan. De president vroeg Conte om aan te blijven als interim-premier. De komende dagen zal Mattarella met alle politieke partijen praten om te zien of er een alternatieve regering valt te vormen.

Hoe gaat deze crisis zich ontvouwen, wat zijn momenteel de mogelijke scenario’s?

Scenario 1: als opportunisme sterker is dan principes

De anti-establishmentpartij Vijfsterrenbeweging, die sinds de verkiezingen van begin vorig jaar over de meeste zetels in het parlement beschikt, heeft een linkse vleugel die zich graag sterk maakt voor zaken als duurzame energie, rechten voor werknemers en armoedebestrijding. De sociaal-democratische PD is daarom in theorie een natuurlijke partner voor hen. Mocht zo’n coalitie er komen, dan kan de partij van Luigi Di Maio dus doorregeren.

Oud-premier Matteo Renzi – die geen leider van de PD meer is, maar er nog veel te zeggen heeft – is een uitgesproken voorstander van deze optie. Tegelijkertijd is hij een struikelblok. Want Di Maio kan de arrogante Renzi niet uitstaan. De sociaal-democratische partij is bovendien volgens nogal wat mensen binnen de Vijfsterrenbeweging een elitaire, klassieke partij die geniet van achterkamertjespolitiek en privileges, waar zijzelf allergisch voor zeggen te zijn.

Maar opportunisme is soms sterker dan principes: bij de Vijfsterren lijkt alles nu welicht beter dan verkiezingen. Ze zouden dan weleens de helft van hun zetels kunnen verliezen, plus de bijbehorende hoge salarissen en onkostenvergoedingen.

De Italiaanse president Sergio Mattarella (links) ontvangt de Italiaanse premier Giuseppe Conte, waarbij de laatste zijn ontslag aanbiedt. Beeld EPA

Scenario 2: sorry, ik had het niet zo bedoeld 

Dit is heel erg onwaarschijnlijk, maar het kan. Het was Lega-leider Matteo Salvini die twee weken geleden de stekker uit de coalitie wilde trekken omdat hij de samenwerking met de Vijfsterrenbeweging te moeizaam en vruchteloos zei te vinden.

Maar een regering van de Vijfsterren met de sociaal-democratische PD is het laatste wat Salvini wil, want dan komt hij – wie weet voor hoe lang – in de oppositie terecht. Dus is hij zich de afgelopen dagen nederiger gaan opstellen en heeft voorgesteld om de zaak te lijmen, in de trant van: ‘sorry, ik had het niet zo bedoeld’.

De vleugel van de Vijfsterrenbeweging die anti-PD is, voelt wel voor deze optie. En Vijfsterrenleider Luigi Di Maio is er heel misschien ook wel voor te porren. Op voorwaarde dat Salvini – die hij ‘een onbetrouwbare verrader’ noemt – niet in het kabinet blijft zitten.

Scenario 3: als het geld moeten worden gerustgesteld 

Als coalitiebesprekingen op niets uitdraaien, kan Mattarella de vier of vijf grootste partijen vragen om een overgangsregering te steunen. Aan het hoofd daarvan kan een neutraal figuur komen te staan, een gezaghebbende jurist of econoom bijvoorbeeld.

De president zou voor deze optie kunnen kiezen omdat zo’n regering de Italiaanse begroting voor 2020 op tijd kan opstellen. Die wordt in oktober in Brussel verwacht, dat is al over krap twee maanden. Dit scenario zou de grote investeerders, die Italiaans schuldpapier hebben en kopen, kunnen geruststellen. Italië is daar zeer gevoelig voor omdat het land een gigantische staatsschuld heeft.

Voor de politieke partijen is zo’n regering bijzonder lastig te accepteren. Zij moeten dan hun handtekening zetten onder een begroting met bezuinigingen waar ze niet erg of helemaal niet achter staan. Als er zo’n tijdelijke overgangsregering zou komen, zouden er in 2020 weer verkiezingen kunnen worden gehouden.

Links Matteo Salvini, die reageert op de speech van zijn premier Conte in de Italiaanse senaat. (rechts)

Scenario 4: Lega de spil van een zeer rechtse coalitie 

Als Mattarella uit alle gesprekken die hij met de partijen voert, concludeert dat er geen stabiele regering is te vormen, zal hij besluiten dat er vervroegde parlementsverkiezingen moeten worden gehouden. Dit lijkt op dit moment het meest waarschijnlijke scenario. Die verkiezingen vinden dan in oktober of november plaats. Landelijke verkiezingen waren eigenlijk pas voor 2023 gepland, omdat de vorige in 2018 zijn gehouden.

De fanatiekste voorstander van deze optie is de populist Matteo Salvini. Voor de Lega-leider geldt: hoe eerder, hoe beter. Want als hij afgaat op recente peilingen kan zijn nationalistische Lega met bijna 40 procent van de stemmen de grootste partij in het parlement worden, en hij premier.

De Lega kan dan de spil zijn van een zeer rechtse, eurosceptische coalitie met de kleinere, ex-fascistische Broeders van Italië en de nog kleinere centrum-rechtse partij Forza Italia.

‘Salvini handelt in eigenbelang’

Conte ging vanmiddag na zijn speech in de senaat langs bij het Quirinaalpaleis om daar officieel zijn ontslag in te dienen bij president Sergio Mattarella. In zijn speech - tegenover de Italiaanse senaat die was teruggeroepen van zomerreces - haalde hij flink uit naar zijn minister van binnenlandse zaken, Lega-leider Matteo Salvini.

De premier stelde in zijn toespraak dat Salvini - die als vicepremier naast hem zat - heeft laten zien “alleen zijn eigenbelang te volgen, en dat van zijn partij”. Daarbij zet Salvini het nationaal belang op het spel omwille van politiek gewin, aldus Conte.

In de wankele coalitie van Lega en de Vijfsterrenbeweging rommelt het eigenlijk al vanaf het begin. Twee weken terug zinspeelde Salvini erop zijn steun in te trekken, om zo nieuwe verkiezingen te forceren. Lega staat er immers erg goed voor in de peilingen, en Salvini hoopt nu zelf het premierschap binnen te kunnen slepen.

Lees ook:

De gok van Salvini: de Italiaanse regering opblazen en vervolgens premier worden

In Italië is de populistische regering van Vijfsterrenbeweging en Lega zo goed als geïmplodeerd. Binnen de nationalistische, eurosceptische Lega gingen er al maanden stemmen op om het kabinet vanwege de moeizame samenwerking te laten klappen.

Misschien heeft Salvini verkeerd gegokt

Italië kan zich opmaken voor nieuwe verkiezingen. Maar Matteo Salvini is niet verzekerd van een overwinning.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden