EssayLeiderschap

Hoe machtig China de chaos indamt

Beeld AFP/ANP

Chaos voorkomen is een oeroud instinct van China’s leiders, ontdekte Alexander Zwagerman in de tien jaar dat hij in China woont. En Trump is een leerling van Xi, maar wel een slechte.

In de tien jaar dat ik in China woon, heb ik altijd het meest genoten van mijn status als eeuwige buitenstaander. Tijdens mijn middelbareschooltijd had ik een prima plek gevonden om het gedrag van de verschillende stammen pubers te observeren: leunend tegen een pilaar op een verhoging nabij – maar juist niet in – de kantine. Hoewel uiterlijk een brugklasser, was ik in mijn fantasie Louis Leaky, de antro­poloog die geloofde dat we menselijk gedrag konden begrijpen door het bestuderen van de grote aapsoorten, vooral gorilla’s, chimpansees en orang-oetans. Ik begreep de grote apen beter door de pubers in hun wildste habitat te bestuderen.

Gezichtsverlies lijden? Dan kun je ook je gezicht krijgen

Na een serie fortuinlijke ongelukken belandde ik zelf in het onderwijs, en uiteindelijk in het hoger onderwijs in China.

Leiderschap is hier niet erg flexibel, de cultuur is van oudsher hiërarchisch, maar het is ingewikkeld om te ontdekken wie de echte macht heeft. Het duurde zeven jaar voordat ik tijdens een groot diner aan de secretaris-generaal van de Communistische Partij van mijn universiteit in Changchun werd voorgesteld, en pas de volgende ochtend werd mij door een collega verteld dat ik ‘de ware leider van de school’ had ontmoet. Dit was geen luide gorilla, maar iemand die in de boom van de Communistische Partij van China (CPC) omhoog was geklommen en nu zijn status bevestigd kreeg in het respect dat anderen hem gaven.

Dit is het systeem van ‘gezicht geven’. Het enige aspect van deze dynamiek dat we in het Nederlands kennen is ‘gezichtsverlies lijden’, maar waar je het kunt verliezen kun je het ook krijgen, geven en wegnemen. De leider is niet meteen het gezicht van de organisatie, maar krijgt wel het meeste gezicht.

In Changchun leef ik in een heerlijke paradox: in een land dat historisch hiërarchisch leiderschap combineert met moderne socialistische vergadermarathons was ik verrassend vrij. In tien jaar heb ik geen enkele sectievergadering, geen enkele onderwijstraining en geen enkel personeelsuitje bij hoeven wonen. In het begin verontschuldigde mijn collega zich in poëtische taal, maar de boodschap was duidelijk: ‘je bent geen Chinees en je zult nooit een Chinees worden.’ Dat was de enige en immer geldige dispensatie – en dat terwijl ik bij Nederlandse werkgevers excuses had moeten bedenken om onder onze eigen versie van socialistische ‘worstelsessies’ uit te komen.

Ik had de beste pilaar gevonden waar ik tegen kon leunen en als buitenstaander kon ik de fascinerende wereld om mij heen beschouwen.

Laat ze het in het Westen maar uitvechten 

Hier in Changchun kan ik niet alleen China van dichtbij observeren, maar heb ik ook een nieuwe lens waardoor ik naar de wereld kan kijken, die van de Chinese Partijmedia. De journalistiek in China is uiteindelijk verantwoording schuldig aan de CPC en niet aan de Chinese overheid en daarom is de benaming ‘staatsmedia’ incorrect. De boodschap was simpel: in het Westen is er chaos en wees blij dat wij de CPC hebben. Laat de kleine, westerse gorilla­stammen het maar met elkaar uitvechten, wij hebben een sterk leiderschap en de collectieve kennis van onze vijfduizend jaar oude beschaving.

De Chinese geschiedenis is er eentje van ­cycli: interne strijd, de opkomst van centraal leiderschap, hoogtijdagen, een periode van verval en uiteenvallen. Het beroemde meesterwerk ‘Roman van de Drie Koninkrijken’ van Luo Guanzhong begint met de generalisatie “Het Keizerrijk, lang in stukken, moet worden herenigd; het Keizerrijk, lang verenigd, moet uiteenvallen”.

De periodes van verval, uiteenvallen en ­interne strijd betekenden voor de Chinese bevolking angst en onzekerheid. Armoede en hongersnood waren altijd nabij. In dat licht zet iedere onzekerheid over de kracht van het centrale leiderschap de deur op een kier naar lijden en chaos. Dat is voor velen de les van de Chinese geschiedenis en de onderliggende gedachte in de boodschap van de Partijmedia in de berichtgeving over wanorde in het Westen.

Beeld AP

Een vonk kan een bosbrand veroorzaken

In de aula van de middelbare school zag ik met enige regelmaat hoe een populaire jongen (altijd een jongen, de groepsdynamiek van de meisjes heb ik nooit begrepen) een groepje trouwe volgelingen om zich heen verzamelde om een andere groep uit te jouwen of op te jutten. Het liep zelden uit op fysiek geweld, maar er was nogal wat borstklopperij en diplomatie nodig om een fragiel evenwicht te herstellen. Zonder ooit een woord van de Nobelprijswinnaar Friedrich Hayek gelezen te hebben, begreep ik instinctief hoe uit chaos spontane orde kon ontstaan. Maar ook in de aula van mijn middelbare school kon er een periode van ­chaos zijn, zonder een balans tussen diverse leiders, en die was voor de gewone brugklassertjes ook een tijd van angst en onzekerheid.

Mao Zedong zei al in 1930 dat een enkele vonk een bosbrand kan veroorzaken. Negentig jaar later zien we zijn nihilistische utopie van de permanente revolutie om ons heen ontstaan, in diverse landen. De Chinese Partij­media rapporteren met veel genoegen over wanorde in ‘vrije’ landen. Jongeren met maskers die molotov-cocktails gooien, winkelpanden die dichtgetimmerd zijn, Amerikaanse rednecks met machinegeweren die met hun pick-­uptrucks door de stad rijden, politieagenten die zich als angstige Romeinse soldaten achter hun moderne schilden verstoppen; ik heb alles voorbij zien komen en met regelmaat vertelt de voice-over dat het een ‘ongeleide massa’ betreft. Het gebrek aan leiderschap wordt in de Chinese Partijmedia aangeduid als een symptoom van een keizerrijk dat uiteen is gevallen.

Mao was overigens een student van de Chinese geschiedenis. Hij zag die periodes van verval en interne strijd als een kans voor zijn eigen revolutie.

Het is niet helemaal waar wat je wel hoort, dat de Chinese karakters voor crisis ook ‘kans’ bevatten; het is meer dat de karakters voor crisis gelezen kunnen worden als ‘een gevaarlijke kruising’, maar op die kruising lag volgens Mao de kans om de marxistische revolutie te beginnen. In die zin zou hij tevreden zijn met de manier waarop demonstraties, van Black Lives Matter tot gele hesjes, de massa’s op de been brengen en de respectievelijke maatschappijen hebben kunnen lamleggen. Maar het gebrek aan ideologische duidelijkheid zou hem zorgen hebben gebaard. Slogans komen en gaan en geen enkele meme haalt de status van een rood boekje. Er is geen ideologische voorhoede van revolutionaire Partijleden, maar slechts een Facebookgroep. Dit is niet de eerder­genoemde Hayekiaanse ‘spontane orde uit chaos’ die ontstaat in vrije markten, maar spontane chaos in vrijemarktlanden.

In alle chaos zit een patroon

Carl Jung zag in iedere chaos een kosmos en achter de wanorde een verborgen patroon. Hij geloofde dat echt leiderschap ontstond als iemand het onderliggende patroon inzichtelijk kon maken. Maar wat als het patroon juist verborgen moet blijven?

Dankzij digitale communicatiemethoden konden Hongkongers vorig jaar de straten op zonder leiders. De demonstraties van 2014, nu bekend als de Geleparaplu-protesten, waren geëindigd in een bloedeloze patstelling, maar voornamelijk met de protestleiders in de gevangenis. Voordat de CPC via haar Volkscongres besloot de lokale Hongkongse wetten te omzeilen (en voordat de stad werd lamgelegd door het corona­virus) werd het leiderloze karakter van de demonstraties onder woorden gebracht met de slogan ‘wees als water’. Water is ongrijpbaar en dat was wat de demonstranten hoopten te zijn. De Hongkongse kungfu-expert en acteur Bruce Lee werd genoemd als de bron, maar het idee gaat verder terug, als taoïstische metafoor voor hoe de mens het beste kan leven in de natuur, door zich aan te passen. Nu zal moeten blijken of het water in Hongkong zal verdampen in de warme zon van Xi Jinping.

Het CPC-Volkscongres gaf een simpele verklaring voor zijn machtsgreep in Hongkong: ‘om chaos in de stad te voorkomen’. In de berichtgeving over chaos in Hongkong gingen de Partijmedia op het vasteland in de hoogste versnelling. Xi Jinping ging bovendien bij alle generaals langs om hun lo­yaliteit te toetsen, mocht het uit de hand gaan lopen. Hij volgde het model van Deng Xiaoping, die voor het neerslaan van de opstand op het Plein van de Hemelse Vrede in 1989 ook alle generaals bezocht. De sterkste Chinese leiders moeten uiteindelijk ook een consensusmodel nastreven. Daar had president Donald Trump nog wat van kunnen leren, toen hij overwoog het Amerikaanse leger in te zetten tegen demonstranten.

Chinese vlaggen in Beijing hangen halfstok ter nagedachtenis van de slachtoffers van de Corona pandemie.Beeld AFP

Trump in Playboy: we laten op ons spugen

Trump is al lang een bewonderaar van het Chinese leiderschapsmodel – en even lang boos over Amerikaanse onwil om China economisch aan te vallen. In 1990 vertelde Trump aan Playboy dat hij de macht van de CPC bewonderde. “Ze waren genadeloos, verschrikkelijk, maar wel sterk”, zei hij over het bloedbad op het Plein van de Hemelse Vrede. “Dat toont hoe echte kracht werkt. En ons land wordt nu gezien als zwak, ze spugen op ons en wij laten het gebeuren.”

Dit zei hij in een periode waarin de Verenigde Staten op alle terreinen de onbetwiste leider waren en Francis Fukuyama het einde van de geschiedenis rondbazuinde. Trump zag toen al verval en ook in dertig jaar tijd is het soort leider dat Trump bewondert niet veranderd.

Hoewel hij een handelsoorlog met China is begonnen en het land verantwoordelijk acht voor het uit de hand lopen van de wereldwijde coronabesmetting, zegt hij regelmatig aardige dingen over Xi Jinping. “President Xi en ik, ik geloof dat we in veel opzichten hetzelfde denken”, zei Trump in november 2017. “Hij is een groot leider en de Chinezen houden van hem.” Volgens zijn voormalige nationale veiligheidsadviseur, John Bolton, was Trump tegenover Xi zelfs complimenteus over de kampen waarin de CPC honderdduizenden Oeigoerse moslims heeft opgesloten voor ‘socialistische heropvoeding’.

Een van mijn Chinese vrienden, met de familienaam Wang, had twee jaar geleden niet alleen een portret van Xi in zijn studeerkamer hangen, maar ook een boek van Trump op het bureau liggen. Ik kon het niet laten om hem te vragen of de twee leiders meer op elkaar lijken dan we denken. “Xi is een sterke leider”, zei Wang, na enig nadenken. “Trump wil het zijn.” Plotseling moest hij hard lachen: “Trump is geen wannabe, hij is een wannaxi – hij wil Xi Jinping zijn!”

Na een kop thee gingen we voor een maaltijd de hyperkapitalistische vrijheid in – ook een chaos, maar van een heel ander soort dan dat van plunderingen en brandstichting die de Chinese Partijmedia haar publiek graag voorschotelen. De grote aapsoorten slaan zichzelf hard op de borst en spreken dreigende taal, maar overal zijn de minder indrukwekkende schepselen Gods bezig met het kopen en verkopen, het creëren van Hayekiaanse spontane orde.

Nasir bin Olu Dara Jones, beter bekend als de rapper Nas, wist het al: “Iedere chaos is uiteindelijk tijdelijk.” 

Lees ook:

Griep, godsdienst en gevaarlijke gedachten: voor China zijn het allemaal besmettingen

China doet er alles aan om Covid-19 te bedwingen. Het beproefde recept tegen alle ‘besmettingen’ is: repressie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden