AnalyseWit-Rusland

Hoe Loekasjenko is gegijzeld door zijn eigen systeem

Demonstranten in Wit-Rusland. Beeld AFP

Dat de Wit-Russische president Aleksandr Loekasjenko de protesten in eigen land hardhandig neerslaat, ligt afgaand op zijn verleden in de lijn der verwachting. Het past in de regeerstijl die hij al ruim een kwart eeuw hanteert.

Voor Sovjetbegrippen is Minsk een atypische stad. Want hoewel vrijwel de hele Wit-Russische hoofdstad tijdens de Tweede Wereldoorlog werd vernietigd, herrees uit de as van die destructie een stad die, zeker voor de Sovjet-Unie, bijzonder ordelijk en modern was. Anders dan andere grauwe en troosteloze Sovjetsteden. Wie vandaag de dag door de straten van het centrum wandelt, kan zomaar het gevoel bekruipen dat hij in een kosmopolitische stad loopt. Rondom de rivier de Svislach die dwars door de binnenstad kronkelt, liggen aangename parken en staat nieuwbouw die in tegenstelling tot veel andere steden geen ratjetoe van stijlen is.

Ook langs de wegen die vanuit het Wit-Russische achterland naar de hoofdstad leiden, is uniformiteit al wat de klok slaat. Oneindige bossen worden er langs de kaarsrechte asfaltwegen afgewisseld met de uitgestrekte landbouwgronden van sovchozen, gigantische collectieve agrarische bedrijven waar boeren in dienst van de staat op werken. Een erfenis van de Sovjet-Unie waar Wit-Rusland tot 1991 onderdeel van uitmaakte.

Liever luisteren? Onze collega's spraken dit artikel voor u in. 

Stabiliteit

Die homogeniteit en netheid komen niet uit de lucht vallen. Ze zijn het resultaat van jarenlange centralisatie van de macht. De vrucht van een politiek systeem waarin de staat absolute controle heeft over elk aspect van het leven. Zelfs over het landschap en het ontwerp en de indeling van de openbare ruimte in de stad. Voor de één een beknotting van vrijheid en creativiteit, voor de ander het ultieme bewijs van stabiliteit.

Dat laatste is ook hetgeen waar de Wit-Russische leider Aleksandr Grigorjevitsj Loekasjenko zich al sinds jaar en dag op beroept. Al sinds zijn aantreden als president van het land in juli 1994, tracht Loekasjenko zich te profileren als de man die het land politieke en economische stabiliteit brengt. Jarenlang was dat ook in meer of mindere mate het geval. Na de roerige periode volgend op de onafhankelijkheid in 1991 stabiliseerde de economie zich onder Loekasjenko enigszins. Het bruto binnenlands product van Wit-Rusland groeide gestaag en de bevolking zag haar levensstandaard geleidelijk verbeteren door stijgende salarissen en pensioenen.

Zodoende zagen veel Wit-Russen een groot staatsman in Loekasjenko. Hij was ogenschijnlijk in staat het land overeind te houden ondanks de rampzalige economische, maatschappelijke en politieke gevolgen waarvoor de desintegratie van de Sovjet-Unie had gezorgd. Een gebeurtenis die de leider zelf, net als zijn Russische evenknie Vladimir Poetin, als de grootste geopolitieke tragedie ooit betitelde.

Niet zo gek dus dat Loekasjenko na zijn aantreden als enige leider van alle ex-Sovjetrepublieken feitelijk een kloon van de voormalige Sovjet-Unie creëerde in Wit-Rusland. Een miniatuur versie van het oude communistische machtsblok. Die Sovjettrekken manifesteerden zich voornamelijk op drie gebieden. Allereerst herstelde Loekasjenko het oude economische Sovjetsysteem waarin zeer beperkte ruimte was voor een vrije markt. Daarnaast voerde hij langzaam maar zeker de politieke repressie op en onderhield hij zeer hechte banden met Moskou.

Kolchozen en sovchozen

Feitelijk bleef Wit-Rusland na zijn onafhankelijkheid daardoor vastzitten in een communistische tijdscapsule. Het bleef als enige land over van wat in een ver verleden als de ‘tweede wereld’ werd aangemerkt; een communistisch, door de staat gecontroleerd eiland ingeklemd tussen een uitdijende Europese Unie enerzijds en Rusland anderzijds.

Voorbeelden van die Sovjettendensen zijn er te over. Zo hield Loekasjenko volhardend vast aan een door de staat gecontroleerde planeconomie. Alle grote fabrieken en bedrijven in het land staan onder controle van de staat en ook zijn er nog altijd kolchozen en sovchozen. Immense boerenbedrijven die eigendom zijn van de staat en waar boeren in loondienst werken voor diezelfde staat, waardoor ze feitelijk ambtenaren op akkers zijn.

Ook van de politieke onderdrukking onder Loekasjenko zijn genoeg voorbeelden. Zo is de censuur in Wit-Rusland wijdverbreid. Bovendien leunt Loekasjenko nog altijd sterk op veiligheidsdienst KGB, die nog altijd dezelfde naam draagt als zijn voorloper in de Sovjet-Unie. Daarnaast heeft Loekasjenko door de jaren heen referenda gebruikt om zijn grip op het land te verstevigen en wetten naar zijn hand te zetten. Zoals in 2004 toen de presidentiële termijnlimiet uit de grondwet werd geschrapt, waardoor hij bij de verkiezingen van afgelopen zondag voor een zesde opeenvolgende termijn op kon gaan. Alles bij elkaar leverde het Loekasjenko in het buitenland de bijnaam ‘de laatste dictator van Europa’ op.

Tot slot onderhoudt Loekasjenko dus ook warme banden met Rusland. De grote oosterbuur verkocht Minsk bijvoorbeeld jarenlang ruwe olie tegen bodemprijzen, mits de mondiale olieprijs en de onderlinge betrekkingen tussen Moskou en Minsk dat toelieten. Op hun beurt konden de raffinaderijen in Wit-Rusland deze olie verrijken en met grote winst doorverkopen aan landen in Europa. Beide landen vormen bovendien al geruime tijd een ‘uniestaat’ met onder andere een open gemeenschappelijke grens.

Dat Loekasjenko een dergelijk Sovjetsysteem optuigde, is gezien zijn verleden niet eens zo vreemd. De kleine Aleksandr groeide op zonder vader in een arm dorp in het oosten van het huidige Wit-Rusland. Zijn alleenstaande moeder bracht brood op de plank als melkmeisje en Loekasjenko zelf volgde na zijn school een opleiding aan de landbouwacademie. In de jaren tachtig bemachtigde Loekasjenko een functie als directeur van een sovchoz.

Tegen Gorbatsjov

Tegen het einde van het decennium ging hij zich met de politiek bemoeien. Hij profileerde zich als een man met autocratische instincten en sprak in augustus 1991 zijn steun uit voor de coup die een stel hardliners trachtten te plegen tegen de toenmalige secretaris-generaal van de Sovjet-Unie Michail Gorbatsjov.

Datzelfde jaar publiceerde Loekasjenko een artikel in de krant Narodnaja Gazjeta met de titel ‘Dictatuur: een Wit-Russische variant?’, waarin hij de koers van de overheid hekelde en weemoedig sprak over het communistische verleden. Hij stichtte zelfs een fractie binnen het Wit-Russische Sovjetparlement met de ietwat paradoxale naam Communisten voor Democratie. In tegenstelling tot veel politici ten tijde van de Sovjet-Unie was Loekasjenko geen politiek fossiel dat er al sinds mensenheugenis bestuurlijke functies op nahield. Eerder was Loekasjenko een man van het volk, een boerenkinkel met weinig gevoel voor tact die geen blad voor de mond nam. Een populist avant la lettre.

Dat imago van horkerige, autocratische leider is lang aan hem blijven plakken. Toen hij in 1994 met tachtig procent van de stemmen tijdens de enige transparante en eerlijke verkiezingen ooit in Wit-Rusland werd verkozen tot president, positioneerde Loekasjenko zich eveneens al als strenge vader van het volk. Door de jaren heen cultiveerde hij dat zelfbeeld door zich maar wat graag te laten portretteren als normale man. Zo metselde hij muurtjes samen met bouwvakkers, liep hij rondjes door koeienstallen met boeren en zwierde hij over het ijs tijdens potjes ijshockey. Dat relateerbare imago leverde hem onder de bevolking naar verloop van tijd de bijnaam ‘batka’ op, vader.

Voor veel Wit-Russen was Loekasjenko een baken van stabiliteit, een toverwoord in een land dat tijdens de Tweede Wereldoorlog een derde van zijn oorspronkelijke bevolking verloor en de chaos van de uiteenval van de Sovjet-Unie van zich probeerde af te schudden. De Wit-Russen hunkerden begin jaren negentig kortom naar stabiliteit. Liever een leider met de nodige despotische trekjes dan instabiliteit en politieke onrust, zo was het algemene sentiment onder de bevolking. Op die gedachte leunde ook het ongeschreven sociaal contract dat Loekasjenko met de bevolking afsloot en dat veel weg heeft van de wijze waarop de Russische president Vladimir Poetin zijn macht na zijn aantreden in 2000 opbouwde. Jullie stabiliteit en een hogere levenskwaliteit, ik mijn macht en incidentele repressie, zo luidde de tekst.

Maar de tijden zijn veranderd. Jaren van economische stagnatie, mensenrechtenschendingen en consequent gemanipuleerde verkiezingen hebben de bevolking wakker geschud. Wit-Rusland is al lang niet meer het socialistische walhalla dat het in de beginjaren onder Loekasjenko pretendeerde te zijn. Sinds 2012 is het bruto binnenlands product gemiddeld gezien tot stilstand gekomen. Bovendien heeft het land al jaren te lijden onder hoge inflatie en staat het gemiddeld inkomen onder druk. Tel daarbij op de onderdrukking, willekeurige arrestaties en verdwijningen van oppositiepolitici, activisten, journalisten en andersdenkenden, en de eens zo gevierde stabiliteit maakt plaats voor onvrede.

Politie in MinskBeeld AP

Die stabiliteit is momenteel dan ook ver te zoeken en het imago van Loekasjenko als streng doch rechtvaardig vaderfiguur is als sneeuw voor de zon verdwenen. In plaats van een gehoorzame bevolking die grotendeels in het gelid springt voor de almachtige leider, heeft Loekasjenko nu te kampen met demonstraties die hun weerga niet kennen in de moderne geschiedenis van het land. In diverse steden trokken in aanloop naar de verkiezingsdag afgelopen zondag al hordes mensen de straat op om zich achter de oppositie te scharen.

Na de bekendmaking van de verkiezingsuitslag deze week, waar volgens velen zwaar mee gesjoemeld is, trokken wederom tienduizenden Wit-Russen overal in het land diverse keren de straat op om het aftreden van de potentaat te eisen. Het ooit zo solide, autocratische systeem van Loekasjenko vertoont barsten en staat momenteel in overlevingsmodus. De bevolking is klaar met de ijzeren vuist van ‘de kakkerlak’ en wil eindelijk verandering. Het morele en politieke failliet van het regime is aanstaande, zo gonst het in de straten. Loekasjenko’s politieke vervaldatum lijkt bereikt. Zelf wil hij echter van geen wijken weten. Vorige week gaf hij tijdens een televisietoespraak nog te kennen “het land nooit weg te geven.” Want, zo stelde de 65-jarige leider, “je draagt je echtgenote ook niet over.”

In zekere zin is Loekasjenko een gevangene van zijn eigen systeem geworden. Door de talloze mensenrechtenschendingen en door consequent democratische principes aan zijn laars te lappen, weet de president dat als hij nu opstapt dat wel eens ernstige gevolgen kan hebben. Ongetwijfeld zal hij onder een nieuw bewind worden vervolgd voor zijn acties in het verleden. Zijn tegenstanders zullen hem willen straffen voor de afgelopen 26 jaar.

Gegijzeld door zijn eigen systeem

Daarom is het regime vastberaden de protesten de kop in te drukken. Ongeacht de slachtoffers die daarbij vallen. Doet ze dat niet, dan zal ze er zelf namelijk aan onder door gaan. Loekasjenko is in die zin gegijzeld door zijn eigen despotische systeem. Onderdrukking is de enige oplossing die hij kent, zoals dat voor wel meer potentaten geldt. Hij weet niet beter.

Derhalve zal de president er nu alles aan doen om zijn grip op de veiligheidsdiensten vast te blijven houden. Tot nog toe lijkt dat, afgaand op de angstaanjagende beelden van demonstranten die door de oproerpolitie in elkaar worden gemept en met veel geweld in busjes worden gegooid, te lukken.

Tegelijkertijd zijn er berichten dat de politie en veiligheidsdiensten in enkele provinciesteden hun schilden lieten zakken of simpelweg weigerden mee te werken aan de charges tegen demonstranten. Loekasjenko zal die ontwikkelingen met argusogen bekijken. Want als zijn veiligheidsapparaat hem de rug toekeert, dan is het einde oefening voor de potentaat. En dan resten hem nog maar twee opties: overgeven of vluchten. Beide weinig aanlokkelijk.

Dit is kortom een kantelpunt voor Wit-Rusland. Loekasjenko heeft maar één optie om zijn eigen politieke overleving veilig te stellen, en dat is keihard optreden. Maar zelfs als hij de protesten op den duur weet neer te slaan, is er wel een zaadje geplant in de Wit-Russische maatschappij en lijkt de bevolking langzaam uit de communistische Sovjetbubbel te barsten waar ze jarenlang in leefde. Ze verlangt vrijheid en pluriformiteit en eist het vertrek van een autocraat die zijn politieke houdbaarheidsdatum lijkt te hebben bereikt. In hoeverre de Wit-Russen dat voor elkaar krijgen, zal moeten blijken. Maar één ding staat vast: de laatste dictatuur van Europa trilt op haar grondvesten en haar leider was in de afgelopen 26 jaar nog nooit zo kwetsbaar.

Lees ook:

Wie durft nog, nu de oppositieleider Wit-Rusland is ontvlucht? ‘Na de demonstraties komen ze ons halen’

Twee dagen na de presidentsverkiezingen is het symbool van de Wit-Russische oppositie, Svetlana Tichanovskaja, haar land ontvlucht. Minsk blijft in chaos achter.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden