ReportageMasai

Hoe jongeren binnen Keniaanse herdersvolken de leefstijl proberen te veranderen voor het klimaat

Het vee drinkt in de kronkelende Sekenani.  Beeld Karim Kara
Het vee drinkt in de kronkelende Sekenani.Beeld Karim Kara

De Masai-herdersvolken in Kenia dragen met hun enorme kuddes vee bij aan klimaatverandering. De jongeren proberen het tij te keren met een andere levensstijl. Dat is niet eenvoudig.

Direct als de zon boven de horizon is uitgeklommen zijn haar stralen oogverblindend helder en verdrijven snel de nachtelijke koelte. De vrouwen in het gehucht Amboseli zijn al lang op. Ze hebben vuren gemaakt en koeien gemolken voor de melk in de mierzoete ochtendthee. Terwijl mannen en kinderen nog aan hun dampende mokken thee slurpen, gaan de vrouwen met hun jerrycans op weg om water te halen in de Sekenani-rivier. Een dagelijks ritueel.

De Sekenani is een kleine, kronkelende rivier in het zuiden van Kenia, zo’n 25 kilometer van de grens met Tanzania. Hier op de savanne leeft een groot deel van het Masai-herdersvolk waartoe ook de bewoners van Amboseli behoren.

Tijdens de anderhalve kilometer naar de rivier wisselen de vrouwen de laatste nieuwtjes uit. Eenmaal aangekomen laten ze hun jerrycans vollopen met het koele water. “Vroeg in de ochtend is het redelijk schoon omdat er stroomopwaarts nog niet veel gebeurt. Deze 20 liter moeten voor vandaag genoeg zijn om te drinken en voedsel mee te koken”, zegt Stella Nkoingoni.

Net als de anderen loopt de 22-jarige vrouw drie keer per dag naar de rivier. ’s Middags komt ze er de was doen en tegen de avond om zichzelf en haar drie kinderen te wassen. “Het water wordt overdag vuiler omdat stroomopwaarts de vrouwen waspoeder gebruiken en het vee dat in de rivier drinkt, er ook in piest en poept.”

Sekenani betekent ‘stroom van helder water’ in Maa, de taal van de Masai. Die beschrijving gaat echter alleen nog op voor de bron van de rivier in de nabijgelegen Leruk- en Nkama-heuvels. Als Nkoingoni erop wordt gewezen dat zij en haar dorpsgenoten ook het water vervuilen, haalt ze grijnzend haar schouders op. “Dat klopt, maar wat moeten we doen? We hebben de lokale autoriteiten herhaaldelijk gevraagd om hier tanks te plaatsen en ons water te leveren, waarvoor we ook willen betalen. De overheid denkt zeker dat wij niet willen meegaan met de moderne wereld.”

Amboseli bestaat uit huisjes die in een cirkel gebouwd zijn. In de kraal wonen drie Masai-families, samen een kleine tweehonderd zielen, verdeeld over vier generaties. De mannen hebben meerdere vrouwen en talrijke nakomelingen. Midden in de kraal zijn houten omheiningen opgetrokken waar ’s nachts de koeien, geiten en schapen verblijven, beveiligd tegen de wilde dieren die regelmatig langskomen.

Jammerend

Zodra de vrouwen met hun last terugkeren, openen twee mannen de omheiningen. Het vee begint opgewonden te loeien. Ze weten dat het nu hun tijd is om naar de rivier te gaan. De kalveren blijven achter, luidkeels jammerend om hun moeders.

Het is de taak van de jonge mannen om met de koeien en stieren op zoek te gaan naar gras en water. De vrouwen blijven achter in de kraal en zorgen voor de kinderen en de geiten. Zij zijn het ook die de huizen bouwen, opgetrokken uit houten palen verbonden door een rasterwerk van takken, met muren en daken gemaakt van een mengsel van leem, gras, koeienmest en as.

Alles rondom Amboseli oogt droog en stoffig. Gras is er nauwelijks te bekennen. Het vee zorgt onderweg naar de rivier voor stofwolkjes. “Begin dit jaar regende het hier zo hard dat alles overstroomd raakte. Het was overal groen en het vee was dik en wij tevreden. Maar het huidige regenseizoen laat te wensen over. De rivier heeft niet veel water meer. Er wacht ons weer een moeilijke tijd”, voorspelt Simintei Nkoingoni, gekleed in een traditioneel rood-witte shuka, een omslagdoek, en behangen met klingelende sierraden. Hij is de echtgenoot van Stella en beiden behoren tot de weinigen in de kraal die naar school zijn geweest.

Simintei Nkoingoni: 'Ik mis het slapen buiten, met het vee en onder de sterrenhemel.'
 Beeld Karim Kara
Simintei Nkoingoni: 'Ik mis het slapen buiten, met het vee en onder de sterrenhemel.'Beeld Karim Kara

De buitensporige regenval begin dit jaar in Oost-Afrika was het gevolg van het zogenoemde El Niño-fenomeen, dat optreedt wanneer de watertemperatuur van de Indische Oceaan hoger is dan normaal. Meestal wordt zo’n periode gevolgd door La Niña, als de watertemperatuur kouder wordt en droogte met zich meebrengt.

De 27-jarige Nkoingoni gaat niet zoals zijn leeftijdsgenoten op pad met het vee. Hij heeft een baan in een hotel in het nabijgelegen Masai Mara-wildpark. Het geld is nodig voor zijn uitgebreide familie. “Ik mis het slapen buiten met het vee onder de sterrenhemel. De vrijheid om rond te trekken.”

Gemeenschapsland

Hij ziet echter dat deze manier van leven aan het verdwijnen is. Het overgrote deel van Kenia, vooral het noorden en het zuiden, bestaat uit semi-woestijn. De gebieden waar de herdersvolken leven. Het probleem is dat er steeds vaker gemeenschapsland wordt omheind waardoor de veehouders er niet meer terecht kunnen met hun vee. “Die hekken versperren niet alleen de toegang tot gras maar ook tot water. Steeds meer dieren sterven tijdens droogten”, vertelt Nkoingoni met een zorgelijke frons op zijn voorhoofd.

Het proces van verandering is niet nieuw. Al een aantal jaar zijn herdersvolken gedwongen hun leven anders in te richten. De ouderen houden echter koppig vast aan vertrouwde gewoonten. Maar geschoolde jongeren zien dat een breekpunt is bereikt. Een van hen is de Masai-milieuactivist Risa Kosen (39). “Er is gewoonweg geen plaats meer voor de enorme kuddes van zo’n tweeduizend dieren. Bovendien dragen we met zoveel vee ook nog eens bij aan klimaatverandering en dat heeft een enorm effect op ons bestaan.”

In Kenia leven volgens de meest recente data zo’n 18 miljoen schapen, 28 miljoen geiten en 18 miljoen stuks ander vee. Grasvezels worden afgebroken in de pens van de koeien door de daar aanwezige micro-organismen. Bij dat proces komt methaan vrij, een van de broeikasgassen die bijdragen aan klimaatverandering. Kosen studeerde handelswetenschappen maar raakte in de ban van het milieu toen hij tien jaar geleden in de kraal van zijn vader zag hoe diens koeien achter elkaar stierven door honger en dorst.

Masai-milieuactivist Risa Kosen: 'Ik ben een Masai in hart en nieren maar wel een moderne versie.' Beeld Karim Kara
Masai-milieuactivist Risa Kosen: 'Ik ben een Masai in hart en nieren maar wel een moderne versie.'Beeld Karim Kara

“Het was een duidelijk teken dat het herdersbestaan van weleer niet vol te houden was. Ik ben een Masai in hart en nieren maar ik ben wel een moderne versie”, vertelt hij. “We moeten overgaan op kleine kuddes die op een omheind stuk land genoeg te eten vinden en te drinken krijgen. Ik draag die boodschap overal uit en dat maakt me zeker niet geliefd bij veel ouderen.”

Terug naar de kraal

Die frictie tussen generaties maakt ook Nkoingoni regelmatig mee. Als de koeien hun dorst hebben gelest in de rivier, drijft hij ze terug naar de kraal. Halverwege stopt hij bij drie bomen waar in de schaduw de oudere Mukwe Letolu zit. “Misschien moeten deze dieren ook weg want er is hier geen plaats meer voor ze”, merkt de 47-jarige op.

Hij reageert fel op de vraag of het niet beter is een paar dieren te verkopen. “De jongeren zeggen dat we minder vee moeten hebben. Maar wie vermindert nu vrijwillig zijn rijkdom? Het antwoord is nee!” Letolu herinnert Nkoingoni eraan dat de jongeren respect moeten hebben voor de ouderen die zullen beslissen zoals voorheen. De vereiste aanpassing aan het klimaat is moeilijk en verwarrend voor de Masai.

Nkoingoni doet er enige tijd het zwijgen toe en gooit het dan over een andere boeg. “We gaan niet meer goed om met de natuur en dat brengt problemen met zich mee. Deze drie bomen zijn de enige in de wijde omtrek, de rest hebben we omgehakt. Dat draagt ook bij aan klimaatverandering waardoor de droge periodes langer duren.”

Het hout werd gebruikt voor de omheining van de dieren, voor de huizen en om te koken. Herdersvolken hebben altijd alles uit de natuur gehaald. Steeds meer van die natuur ligt nu onbereikba­ar achter afrasteringen terwijl er juist meer nodig is vanwege de bevolkingstoename.

Mukwe Letolu: 'We hebben altijd goed voor de natuur gezorgd, maar ze is ons niet meer goedgezind.' Beeld Karim Kara
Mukwe Letolu: 'We hebben altijd goed voor de natuur gezorgd, maar ze is ons niet meer goedgezind.'Beeld Karim Kara

Letolu schudt het hoofd en zucht diep. “We hebben juist altijd goed voor de natuur gezorgd. Maar de natuur is ons niet langer goedgezind.” Hij vertelt dat de vrouwen vroeger alleen kookten op vuren van dor hout en alleen als het echt nodig was een tak van een boom hakten. “Dan zongen ze een lied voor de boom waarmee ze zich verontschuldigden voor de pijn.”

Nkoingoni loopt verder in de richting van de kraal. Aan de rand daarvan draait hij zich om en zijn blik blijft rusten op de oudere Masai onder de bomen. “Die generatie is niet naar school geweest. Ze ziet dat alles verandert maar begrijpt niet waarom. De mannen hebben geen oplossing. Wij jongeren zijn geschoold maar vooralsnog wordt er niet naar onze ideeën geluisterd.”

Toch zal op den duur het leven in Amboseli worden aangepast. De eens zo strakke scheiding tussen de leeftijdsgroepen had ooit zin, maar in de moderne tijd ligt dat anders.

Traditie onder de loep

Bij de herdersvolken in Kenia wordt door geschoolde jongeren niet alleen aangedrongen op aanpassingen van de levenswijze maar zelfs op verandering van beroep. “We leven niet meer in een ideale wereld voor herdersvolken”, zegt Ekai Nabenyo (27). Hij studeerde rechten maar is nu vooral bezig om zijn veehouders te overtuigen op zoek te gaan naar alternatieve inkomensbronnen.

“Die zijn er echt wel in semiwoestijngebieden. Er zijn delen waar landbouw heel goed mogelijk is. Er zijn ook meren en rivieren met vissen. Ook al eten herders ze zelf niet, het is toch mogelijk om te leren vissen en te verkopen aan de liefhebbers.”

Nabenyo weet dat veranderingen niet van vandaag op morgen plaats vinden. De voortrekkersrol is volgens hem weggelegd voor de jongere herders die bereid zijn hun cultuur en tradities onder de loep te nemen en aan te passen. “Dat wil niet zeggen: een leven zonder vee. We kunnen, zoals ik nu al doe, best een paar koeien houden.”

Lees ook:

Fijn voor de leeuwen maar een ramp voor de Kenianen

Van de ene op de andere dag kwam er geen toerist meer naar Kenia. Dat terwijl de sector rekende op een recordjaar. Trouw sprak met Kenianen over wat deze ongekende crisis betekent voor hen. ‘We hebben de laatste dertig jaar veel meegemaakt, maar nooit is het zo desastreus geweest.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden