Isabel dos Santos tijdens een interview in Londen, begin januari.

Luanda Leaks

Hoe Isabel dos Santos via Nederlandse bedrijven miljoenen aan staatsgeld stal

Isabel dos Santos tijdens een interview in Londen, begin januari. Beeld REUTERS

Isabel dos Santos, dochter van de Angolese ex-president, zou honderden miljoenen dollars staatsgeld hebben gestolen. Het spoor loopt naar Nederlandse brievenbusfirma’s.

Drie jaar geleden trad José Eduardo dos Santos na bijna veertig jaar af als president van Angola. Onder zijn autoritaire bewind groeide Angola uit tot een van de landen met de grootste ongelijkheid. Ondanks de grote oliewinsten leeft de helft van de bewoners in armoede, en veel van de rijkdom verdween in de zakken van de presidentsfamilie.

Maar sinds Dos Santos’ aftreden in 2017 staat het land op zijn kop: zijn opvolger João Lourenço kondigde onverwachts een strijd tegen corruptie aan, en heeft het daarbij vooral gemunt op Isabel dos Santos, dochter van de oud-president en een van de rijkste mensen van Afrika. Al jaren doen verhalen de ronde dat zij haar rijkdom voornamelijk verkreeg dankzij steun van haar vader.

Vorige maand legde het Angolese Openbaar Ministerie beslag op ruim 1,1 miljard dollar aan bezittingen van Isabel dos Santos. Haar Angolese bankrekeningen zijn bevroren, evenals haar aandelen in een aantal grote Angolese bedrijven.

Isabel dos Santos spreekt in een interview met de BBC van ‘een volledig georkestreerde politieke aanval’ die volgens haar volledig ongegrond is. “Het is een politieke vervolging, een zeer selectieve heksenjacht”, zegt ze. In Angola komt ze al maanden niet meer, omdat ze bang is vervolgd te worden. Ze heeft volgens het Portugese Jornal Económico inmiddels de Russische nationaliteit gekregen en woont in Dubai.

Dos Santos teert nu op de miljoenen die ze in bedrijven en op bankrekeningen buiten Angola heeft gestald, in Dubai, Rusland, het Verenigd Koninkrijk, Portugal en Nederland. Naar schatting vierhonderd miljoen euro staat geparkeerd in een aantal Nederlandse bv’s, blijkt uit recente jaarverslagen. Volgens de Angolese staat hebben Dos Santos en haar echtgenoot Sindika Dokolo via deze Nederlandse brievenbusbedrijven twee staatsbedrijven bestolen.

Toezichthouder De Nederlandsche Bank had al in 2013 door dat er gekke dingen gebeurden in de Nederlandse bedrijven van de presidentsdochter. Een deel van de transacties die de Angolese staat nu corrupt noemt, had DNB zes jaar geleden al in het vizier, zo blijkt uit documenten uit de interne administratie van Dos Santos, die in handen zijn van Trouw.

Beeld Brechtje Rood

Hoewel de toezichthouder vragen zette bij de Nederlandse bedrijven van Dos Santos, kan zij haar activiteiten in Nederland nog altijd voortzetten. Dankzij een maas in de wet staan de bedrijven op dit moment zelfs buiten bereik van toezichthouder DNB. En aangezien de Nederlandse toezichthouder de mogelijke corruptie niet heeft weten te stoppen, loopt Angola het risico de honderden miljoenen dollars kwijt te raken. Hoe heeft dat kunnen gebeuren?

Misleid

Eugénio Pereira Bravo da Rosa, directeur van het Angolese staatsdiamantbedrijf Sodiam, heeft het al zo’n beetje opgegeven. “We gaan ervan uit dat we zeker tweehonderd miljoen dollar hebben verloren, en dat het niet gaat lukken om dat geld ooit nog terug te krijgen.” Bravo kwam eind 2017 aan het roer van het staatsdiamantbedrijf, enkele maanden na het aftreden van president Dos Santos.

Al snel ontdekte Bravo dat de Angolese staat miljoenen had verloren in een gezamenlijke investering met Sindika Dokolo, de echtgenoot van Isabel dos Santos. Jarenlang investeerde het staatsdiamantbedrijf in De Grisogono, een luxe Zwitserse juweliersketen met boetieken in onder meer Abu Dhabi, Dubai, Londen en Parijs. De Angolese staat bracht zeker tweehonderd miljoen dollar in, maar zag van die investering geen cent terug.

Sodiam bezit de helft van het Zwitserse juweliersbedrijf. De andere helft is van Melbourne Investments, een Nederlands brievenbusbedrijf van Dokolo. Uit stukken in handen van Trouw blijkt dat Melbourne de aandelen bijna gratis kreeg, en de Angolese staat vrijwel alle investeringen liet doen.

Isabel dos Santos met partner Sindika Dokolo tijdens het filmfestival in Cannes, 2017.Beeld Corbis via Getty Images

Het staatsdiamantbedrijf stelt nu te zijn misleid door Melbourne, dat het volledige management van het juweliersbedrijf naar zich toe trok, en valse cijfers over dividenden en verkopen voorhield. “Publieke functies lijken te zijn gebruikt voor privaat gewin”, zegt Bravo tegen journalisten van ICIJ. President Lourenço ziet het als een potentiële strafzaak, zegt hij in reactie op vragen van ICIJ. Volgens de Angolese regering heeft Dokolo zijn deel van de investering nooit betaald. Dokolo betwist dat, maar toonde daarvoor geen bewijs.

Terwijl Bravo pas eind 2017 ontdekte wat er gebeurde met Melbourne, had De Nederlandsche Bank al jaren eerder door dat er iets geks aan de hand was. Al in 2013 stelde de toezichthouder vragen over de aankoop van juweliersbedrijf De Grisogono. DNB vroeg Trust Company Amsterdam om inzage in leendocumenten, koopovereenkomsten en waarderingsrapportages van Melbourne en De Grisogono. Trust Company Amsterdam was op dat moment bestuurder van Melbourne.

Nederlandse bestuurder

Trustkantoren voorzien brievenbusbedrijven van een Nederlandse bestuurder en adres, en doen vaak ook de administratie voor de bv. De Nederlandsche Bank houdt toezicht op trustkantoren, om te voorkomen dat Nederlandse brievenbusbedrijven gebruikt worden voor corruptie of witwassen.

Ondanks de kritische vragen van DNB bleef Trust Company Amsterdam diensten leveren aan het bedrijf van Dokolo. Of DNB in de jaren daarna nog verdere maatregelen nam, valt uit onze documenten niet op te maken. De Nederlandsche Bank gaat niet inhoudelijk in op vragen over de zaak.

Eind 2018, toen de Angolese staat probeerde om zijn investeringen terug te krijgen, kwam Melbourne wegens een maas in de Nederlandse wet buiten zicht van de toezichthouder te staan. Vanaf dat moment werd Melbourne niet meer bestierd door een trustkantoor, maar door een individuele bestuurder: Robert van der Velden. Hij was aandeelhouder en ­bestuurder van Trust Company Amsterdam, maar ging vanaf eind 2018 zelfstandig verder. Trustkantoren vallen onder toezicht van DNB, maar zelfstandige bestuurders van brievenbusbedrijven, zoals Van der Velden, niet. Sinds dat moment heeft DNB geen zicht meer op wat er binnen het bedrijf gebeurt.

Melbourne is niet het enige bedrijf van Dos Santos dat buiten het oog van de toezichthouder is gezet. Hetzelfde gebeurde met Exem Energy, een bedrijf dat volgens de Angolese openbaar aanklager 75 miljoen euro heeft ontfutseld aan het Angolese staatsoliebedrijf Sonangol. Exem werd aanvankelijk beheerd door Intertrust, maar dat trustkantoor besloot in 2014 dat Exem niet langer in zijn ­‘risicoprofiel’ past. Exem verhuisde naar United Trust, een trustkantoor van de Curaçaose miljonair Gregory Elias, die eerder opdook in de Panama Papers.

Al snel nadat Dos Santos overstapte naar United Trust begon toezichthouder DNB kritische vragen te stellen. Adviseurs van Isabel dos Santos lieten in 2015 weten dat United Trust wegens wetswijzigingen niet langer als beheerder kon optreden: de bemoeienis van DNB maakte het werk voor United onmogelijk, zo schreven de adviseurs.

En zo moest Dos Santos een jaar later weer op zoek naar iemand die haar Nederlandse bv’s draaiende kan houden. Na een overleg met United Trust en het bekijken van verschillende opties, concludeerde de advocaat van Dos Santos dat het beter was om te zoeken naar een kleiner trustkantoor dat ‘meer onder de radar’ opereert. Dat is niet zonder risico, waarschuwt hij: “Het enige wat je daarmee krijgt, is tijdwinst. Het zal slechts enkele maanden duren, voordat zo’n nieuw trustkantoor onder druk zal worden gezet door De Nederlandsche Bank”.

Dos Santos besloot over te stappen naar het kleinere Trust Company Amsterdam (TCA), het trustkantoor van Robert van der Velden, dat volgens adviseurs van Dos Santos in de ‘derde divisie’ speelt. “We moeten geen belangrijke zaken aan hen overlaten”, mailt een medewerker van Dos Santos.

De voorspelling van United Trust komt uit: twee jaar later stopt ook TCA met de dienstverlening aan Dos Santos. Formeel dan. Want Robert van der Velden wordt ook bij dit bedrijf zelfstandig bestuurder. Zo kan hij de diensten voortzetten, buiten het toezicht om.

Anti-witwaswetten

De zaken tonen een kat-en-muisspel tussen een van corruptie verdachte presidentsdochter en de toezichthouder, waarbij DNB aan het kortste eind lijkt te trekken. Trouw berichtte twee jaar geleden al dat steeds meer bedrijven toezicht proberen te ontlopen, sinds DNB trustkantoren strenger is gaan controleren. Secretaris Ewout Langemeijer van Holland Quaestor, de branchevereniging voor trustkantoren, zei destijds dat het probleem met ‘knippers’ – trustkantoren die hun diensten opknippen om buiten het toezicht te vallen – zorgt voor ‘een scheiding tussen wat zich in het licht en wat zich in het donker afspeelt’.

Strengere wetgeving voor trustkantoren die begin dit jaar is ingevoerd, zorgt er volgens Langemeijer voor dat ‘de wereld in het donker groeit’. Uit cijfers die vorige week aan de Tweede Kamer zijn gestuurd, blijkt dat DNB afgelopen september al 32 meldingen had ontvangen over ‘illegale knippers’, vier keer zo veel als het jaar ervoor.

Toch zei De Nederlandsche Bank twee jaar geleden tegen Trouw dat het ‘goede wettelijke handvatten heeft om ‘knippers’ aan te pakken’. Is er wel sprake van effectief anti-corruptietoezicht, als DNB zes jaar geleden al vermoedde dat er wat mis was met de bedrijven van Dos Santos, maar de bv’s tot op de dag van vandaag operationeel zijn?

De toezichthouder zegt in een reactie dat hij toezicht houdt op trustkantoren en illegale ‘knippers’, maar geen controles doet bij individuele bedrijven. “Het staat iedere rechtspersoon vrij om zijn eigen bedrijfsvoering te organiseren met het vinden van een passende bestuurder en bedrijfsruimte.” Dus zolang Isabel dos Santos in Nederland een zelfstandige bestuurder aanstelt en zelf een kantoorruimte huurt, kunnen haar bedrijven in Nederland blijven voortbestaan en onder de radar van de toezichthouder blijven.

Ondertussen resten de Angolese staat nog maar een paar opties om het geld terug te krijgen. Zolang er geen internationale sancties of een bevriezing van tegoeden worden opgelegd, moet de Angolese staat onderhandelen met Robert van der Velden om zijn miljoenen terug te krijgen. Maar of Van der Velden daaraan meewerkt, is onduidelijk. Hij gaat niet in op vragen van Trouw en Het Financieele Dagblad en zegt dat hij zich aan de anti-witwaswetten houdt. Ook de FIOD, het Functioneel Parket en De Nederlandsche Bank gaan niet in op de vraag of zij assistentie verlenen aan Angolese autoriteiten.

Lees ook:

Duizenden families in Angola verjaagd voor project van Nederlandse bedrijven

Baggerbedrijf Van Oord, ING Bank en kredietverzekeraar Atradius zijn betrokken bij een dubieus project in Angola, blijkt uit gelekte documenten.

De zelfverrijking van Isabel dos Santos, de rijkste vrouw van Afrika

Honderdduizenden gelekte documenten uit de administratie van ex-presidentsdochter Isabel dos Santos laten jarenlange corruptie zien.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden