Aanhangers van Donald Trump volgen het tellen van de stemmen in Sierra Vista, Arizona.

AnalyseTrumpisme

Hoe het trumpisme ook een nederlaag overleeft (al weet niemand wat het precies is zonder Trump)

Aanhangers van Donald Trump volgen het tellen van de stemmen in Sierra Vista, Arizona.Beeld AFP

Wie hoopt dat de Republikeinen na Trump weer een ‘nette’ partij gaan vormen moet dit onder ogen zien: zijn gedachtengoed gaat niet zomaar weg. Ook al weet niemand precies wat trumpisme is zonder Trump.

De enige manier waarop de Republikeinse partij weer bij zinnen kan komen, zo zei politicoloog Daniel Ziblatt eerder dit jaar in een interview met Trouw, is door verkiezingen te verliezen. “Zo leren alle politieke partijen vervelende lessen.”

De vervelende les die de Republikeinen moeten leren, was in deze visie dat ze zich niet meer op die ene achterban konden verlaten, waar ze zich onder Trump op teruggetrokken hebben: de witte conservatieve kiezers op het platteland die zich achtergesteld voelen. Een gezond tweepartijenstelsel als de VS heeft, functioneert immers alleen met twee brede partijen, die intern en extern compromissen sluiten. In plaats daarvan keerde de Republikeinse partij zich onder Trump steeds meer tegen de democratische spelregels, aldus Ziblatt. “Ze denken dat ze alles verliezen als ze het spel volgens de regels spelen.”

Niet alleen onafhankelijke politicologen waren de afgelopen tijd tot die conclusie gekomen. Ook sommige gehaaide Republikeinse partijstrategen, die jarenlang hadden meegewerkt aan harde campagnes tegen de Democraten, zagen het licht. Een groep als The Lincoln Project spendeerde miljoenen aan campagnespotjes waarin Donald Trump vanuit eigen Republikeins perspectief hard aangevallen werd.

Als Trump die verkiezingen maar verliest, dan verbreekt de betovering wel, zo hoopten zulke ouderwetse conservatieven. Dan stoppen de Republikeinen hun flirt met populisme en witte identiteitspolitiek, en worden ze weer gewoon een nette rechtse partij, die voor lage belastingen en goed bestuur is.

Dat is nog maar de vraag

Terwijl dit stuk geschreven wordt, lijkt het erop dat het eerste deel van die wens inderdaad uitkomt: de kansen van Donald Trump om de verkiezingen nog te winnen dalen met de minuut. Maar of het andere doel ook in het verschiet ligt, dat de Republikeinse partij weer een partij wordt die zich ontworstelt aan de invloed van Trump, dat is nog maar ernstig de vraag.

Dat Trump het spel niet volgens de regels wil spelen, werd de afgelopen dagen wel duidelijk, en het was, hoewel misschien schokkend, niet echt verrassend. De afgelopen dagen herhaalde hij steeds zijn aantijgingen dat er massale kiezersfraude gepleegd werd, aantijgingen waarvoor geen enkel bewijs bestaat. Interessanter waren de reacties vanuit de Republikeinse partij.

‘Republikeinen geven tegengas tegen Trump’, kopte het linksige nieuwsnetwerk NBC hoopvol. Maar wie het artikel las, las vooral tegengas door die ene Republikein, Mitt Romney, die al een paar jaar die ene Republikein is die je belt als je Republikeins tegengas zoekt. En van een congreslid uit Texas, dat dit jaar niet meer verkiesbaar is. “Een zittende president die ons politieke proces ondermijnt”, zo schreef Will Hurd, “is niet alleen gevaarlijk en verkeerd, het ondermijnt zelfs de grondvesten van deze natie.” Stevige taal, maar voor Hurd stond er geen herverkiezing meer op het spel.

Zekerheid staat in ander licht

Zo was in de eerste jaren van het presidentschap van Trump senator Jeff Flake vaak de man die openlijk durfde te zeggen wat veel Republikeinen dachten, als Trump de grenzen van het betamelijke weer eens overschreed. Maar ook die had op dat moment al besloten om zijn politieke carrière te beëindigen.

Afgelopen augustus vertelde Flake nog eens tegen de BBC dat het blijven steunen van Trump niet alleen moreel onjuist was, maar ook electoraal stom. “Het maakt ons Republikeinen kapot, ons merk wordt aangetast, en we bevinden ons demografisch gezien op een doodlopende weg”.

Jeff Flake met zijn vrouw Cheryl.Beeld EPA

Dat laatste is ook waar veel Democraten zich de afgelopen jaren mee troostten, als ze zich weer eens opwonden over de laatste acties van Trump: Amerika wordt steeds diverser en stedelijker, puur demografisch gezien zit er geen toekomst in de Republikeinse partij, die zich op een steeds kleiner wordende achterban terugtrekt. Maar die zekerheid is toch wel in een ander licht komen te staan door de afgelopen verkiezingen.

Partijgenoten zijn Trump nog niet beu

Want ja, Biden haalde landelijk weer veruit de meeste stemmen, net zoals Hillary Clinton vier jaar geleden meer stemmen binnenhaalde dan Donald Trump. Maar Donald Trump slaagde er wel in om véél stemmen binnen te halen: bijna 70 miljoen. Sterker nog, na Joe Biden dit jaar is er geen presidentskandidaat in de Amerikaanse geschiedenis die ooit zoveel stemmen binnen wist te slepen als Donald Trump in 2020. Hij haalde er bovendien miljoenen méér dan hij er in 2016 haalde. Die verkiezing was dus geen dwaling, maar misschien eerder een voorproefje. De Republikeinse kiezers zijn Trump nog niet beu.

En als je dus je oor de afgelopen dagen te luisteren legde bij Republikeinse politici die nog wel een politieke toekomst te verdedigen hebben, dan hoorde je een stuk minder verontwaardigde geluiden over Trumps verdachtmakingen van het stemproces. De zojuist verkozen senator uit Alabama, Tommy Tuberville, steunde Trump in een tweet met een sportmetafoor: “Deze verkiezingen zijn niet meer onder controle. Alsof het eindsignaal geklonken heeft, en de spelers al naar huis zijn, maar de scheidsrechters ineens touchdowns aan het scorebord toevoegen.”

De meeste Republikeinen hielden zich echter muisstil, en wachten af hoe dit afloopt. Reden voor de Trumps voormalige campagneleider Brad Parscale om op Twitter te dreigen: “Als je als Republikein in 2024 wil winnen, zou ik maar eens iets gaan zeggen.” Ook Trumps zoon Donald jr. liet zich in vergelijkbare termen uit. Het laatste gespartel van een clan die de greep op de macht verliest?

Misschien. Maar het electorale succes van Trump, en de lichting Republikeinse kandidaten die de afgelopen jaren onder zijn vleugels verkozen is, die factoren lijken er eerder op te duiden dat de rol van het trumpisme in de Republikeinse partij nog niet uitgespeeld is.

Politiek als theater

Hier doemt natuurlijk wel een definitieprobleem op. Want wat is trumpisme? De overtuigingen van Donald Trump zijn bij lange na niet samenhangend genoeg om er een politieke filosofie van te bouwen, hoezeer sommige conservatieve intellectuelen daar de afgelopen jaren verwoede pogingen toe hebben gedaan. Het lijkt wel of je er alleen bij benadering iets over kunt zeggen.

Het heeft iets te maken met het tegemoetkomen aan de grieven van mensen die zich achtergesteld voelen. Maar het verhaal dat het gelijk is aan wit nationalisme werd de afgelopen verkiezingen gecompliceerd door het feit dat Trump ook veel populariteitswinst boekte bij latino-kiezers, en dat juist witte mannen overliepen naar Joe Biden.

Zulke verschuivingen tonen bovendien dat het verhaal dat de Republikeinse partij vanzelf achterhaald zal worden door demografische ontwikkelingen, achterhaald is.

Het heeft ook iets te maken met politiek als theater, met het dresseren van de aandacht. Trump lijkt er tot nu toe mee weggekomen dat hij, behalve een belastingverlaging die vooral rijke Amerikanen ten goede kwam, eigenlijk weinig concreet beleid in gang heeft gezet. Zelfs zijn mismanagement van de coronacrisis lijkt hem niet echt nagedragen te worden door zijn aanhang, zo blijkt uit de exitpolls.

Nieuw leiderschap

De Ierse essayist Fintan O’Toole merkte in de podcast Inside Politics op dat Trump ook van de coronacrisis een theaterstuk gemaakt heeft, met een slotscene vol messianistische symboliek: hij liep zelf het virus op, verbleef een aantal dagen in het ziekenhuis, maar stond vervolgens weer op. Alsof hij het lijden van heel Amerika hiermee op zich genomen had.

Maar ja, hoe gaat een Republikeinse politicus met aspiraties om na de nederlaag van Trump de partij te leiden, zo’n toneelstukje naspelen? Hoe moet je het trumpisme, een politieke kracht die niet te negeren maar ook niet te definiëren is, inlijven in je politieke programma?

Want uiteindelijk is trumpisme vooral wat Trump zegt en wat Trump doet. En misschien gaat Trump het zelf nog wel een keer doen, zei zijn voormalige stafchef Mick Mulvaney deze week. “Ik zou hem absoluut op de shortlist zetten van Republikeinen die in 2024 voor de nominatie gaan”. Er is niets dat Trump ervan zou weerhouden om voor een tweede termijn in 2024 te gaan. Hij is dan maar iets ouder dan Biden nu is.

Als Democraten gaan kreunen bij die gedachte: dat is precies de bedoeling. En dat dresseren van eenieders aandacht is precies de kracht van het trumpisme. Dus ook als Trump er geen zin in heeft om zich in 2024 opnieuw in de politiek te storten, zou het zomaar kunnen zijn dat hij tot het laatste moment publiekelijk met het idee blijft dwepen. En zo de aandacht van Amerika nog jaren gevangen houdt.

Lees ook:
Wat doe je tegen trumpisme?

Masha Gessen ontvluchtte het autocratische systeem in Poetins Rusland. En belandde in het Amerika onder Donald Trump van de regen in de drup.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden