Een pro-abortus-betoger bij een protest op de dag na het abortusbesluit van het Hooggerechtshof.

AnalyseGeboortecijfers

Hoe het ‘nee’ tegen abortus voor de Verenigde Staten zal uitpakken

Een pro-abortus-betoger bij een protest op de dag na het abortusbesluit van het Hooggerechtshof.Beeld Reuters

Is het schrappen van het landelijke abortusrecht in de VS stiekem een poging om de geboortecijfers en economie op te krikken? Wetenschappers waarschuwen voor een averechts effect.

Bas den Hond

Republikeinse politici en veel christenen mogen juichen, omdat er in veel staten een einde komt aan wat volgens hen kindermoord is, maar Jenny Brown denkt te weten wat er echt speelt. Al eeuwen woedt er een strijd over het aantal kinderen dat vrouwen bereid zijn te krijgen, schreef de activist voor vrouwenrechten vorig jaar in webmagazine Convergence. Als dat aantal daalt, de groei van de bevolking zelfs tot stilstand dreigt te komen, stokt de motor van de economie. En ‘het kapitalistische systeem’ grijpt dan in. Met als oudste wapen: zorgen dat vrouwen minder te vertellen hebben over hun eigen voortplanting.

“Toen de geboortecijfers in Frankrijk in de late negentiende eeuw begonnen terug te lopen – deels door abortus en meer kennis over anticonceptie – vaardigde de paus in 1869 een bul uit die verkondigde dat abortus in elk stadium moord was”, schrijft Brown. “Dat was een ommekeer voor de kerk, die tot dan toe had gezegd dat de ziel pas binnenging rond de vierde maand van de zwangerschap, wanneer je de baby voelt bewegen.”

Niet onverwacht gekomen

‘Dobbs versus Jackson Women’s Health Organization’, het arrest waarmee het Hooggerechtshof afgelopen vrijdag geschiedenis schreef, zal dus voor Brown niet onverwacht zijn gekomen. Want de daling van het geboortecijfer in de VS, schreef ze, begon neer te komen op een geboortestaking. Ze zag het in haar omgeving. “Veel van ons besloten geen kinderen te krijgen, of het bij één kind te houden, vanwege de problemen die we hadden, zoals dure opvang, weinig of geen zorgverlof, lange werkdagen en onzekerheid over ziektekostenverzekeringen.”

Een maatschappij die meer inwoners wil, zou een aantal van die problemen kunnen wegnemen. Maar daar zijn de VS niet echt het land naar.

Lang zorgde immigratie voor die groei. Maar dat demografische gereedschap is inmiddels controversieel. De Democraten zien de VS nog altijd als immigratieland. In de achterban van de Republikeinen hebben boeren en ondernemers geen bezwaar tegen die goedkope arbeidskrachten. Maar veel Republikeinse kiezers zien de nieuwkomers nu als concurrenten, en een bedreiging van hun vertrouwde Amerika.

Voorstanders van abortus demonstreren zaterdag in Atlanta tegen het besluit van het Hooggerechtshof om het recht op abortus te schrappen. Beeld ANP / EPA
Voorstanders van abortus demonstreren zaterdag in Atlanta tegen het besluit van het Hooggerechtshof om het recht op abortus te schrappen.Beeld ANP / EPA

Geen toeval dus, volgens Brown, dat de afgelopen tien jaar al flink werd ingezet op het op allerlei manieren tegengaan van abortus, en bijvoorbeeld ook seksuele voorlichting op scholen. En nu is er dan ‘Dobbs’.

Argumenten voor zo’n kapitalistische samenzwering zul je niet horen van de conservatieve denktank American Enterprise Institute. Maar in het rapport Afnemende vruchtbaarheid in Amerika uit 2018 worden aan het gebrek aan baby’s wel ‘verstrekkende economische gevolgen’ verbonden. Alleen: auteur Lyman Stone, econoom, ziet ingrijpen in de voortplanting, goedschiks of kwaadschiks, niet als oplossing: “Significante beperkingen van abortus of anticonceptie zullen de geboortecijfers maar bescheiden veranderen”.

Een zeer schadelijke uitwerking

En volgens een andere econoom, en niet de minste, gaat het zelfs averechts werken. Minister van financiën Janet Yellen zei na het uitlekken van een concept voor ‘Dobbs’ dat het volgens haar ‘een zeer schadelijke uitwerking zal hebben op de economie’.

Yellen, oud-voorzitter van de Federal Reserve en daarvoor onderzoeker van de economische positie van vrouwen, baseert zich niet op de simpele rekensom ‘meer abortus, dus meer kinderen, dus meer groei’: “Roe versus Wade en de beschikbaarheid van gezondheidszorg op het gebied van voortplanting, inclusief abortus, hebben ertoe bijgedragen dat meer vrouwen deelnamen op de arbeidsmarkt”, zei ze. “Het stelde veel vrouwen in staat hun school af te maken. Daardoor konden ze meer verdienen.”

En dat standpunt steunt op overtuigend onderzoek. In een ongevraagd advies aan het Hooggerechtshof betoogden 150 economen dat het, juist doordat abortus in de VS de afgelopen decennia achtereenvolgens verboden, toegestaan, en weer tegengewerkt werd, goed aan te tonen is wat daarvan de gevolgen zijn.

Neem ‘Roe versus Wade’ zelf. Toen het Hooggerechtshof dat oordeel in 1973 velde, maakte dat een abrupt einde aan het abortusverbod in 45 van de 50 staten. Want in vijf staten (Californië, New York, Washington, Alaska en Hawaï) was abortus al drie jaar eerder gelegaliseerd.

Door dat ‘natuurlijke experiment’, zoals economen dat noemen, kon in de statistieken het effect van ‘Roe’ goed worden onderscheiden van andere, tragere, sociale en culturele trends. Het bleek dat legale abortus zorgde voor 5 procent minder witte tienermoeders en 10 procent minder zwarte tienermoeders. Het aantal zwarte tienermeisjes dat aan een beroepsopleiding of universitaire studie begon, steeg met de helft.

Een Texaans experiment

Een recenter ‘experiment’ was de wet die in 2013 in Texas zulke strenge eisen stelde aan abortusklinieken, dat de helft dichtging. In 2014, toen een hof van beroep de wet vernietigde – Roe versus Wade was nog de leidraad – konden ze weer open. In de tussenliggende periode daalde in districten die in een straal van 80 kilometer geen kliniek meer hadden het aantal abortussen met 16,7 procent, en steeg het geboortecijfer met 1,3 procent.

De onderzoekers van die studie ondervroegen vrouwen die de reis maakten, binnen of buiten Texas, en alsnog een abortus kregen, wat voor verschil het maakte. Een kwart had meerdere problemen: minstens 100 dollar extra kosten, noodgedwongen een nacht in een hotel doorbrengen voor de verplichte bedenktijd, een latere abortus dan gewenst en daardoor misschien niet meer de mogelijkheid de zwangerschap met medicijnen te beëindigen.

Een mars van voorstanders van abortus in Atlanta passeert zaterdag een rechtbank. Ze demonstreren tegen het besluit van het Hooggerechtshof om het recht op abortus te schrappen. Beeld ANP / EPA
Een mars van voorstanders van abortus in Atlanta passeert zaterdag een rechtbank. Ze demonstreren tegen het besluit van het Hooggerechtshof om het recht op abortus te schrappen.Beeld ANP / EPA

Wat de onderzoekers niet konden, was vrouwen ondervragen die hierdoor geen abortus kregen. Dat gebeurde wel met het bekendste onderzoek naar de gevolgen van een abortusverbod, de hoog aangeschreven Turnaway Study.

Ook die is gebaseerd op een natuurlijk experiment, maar dan één dat nog elke dag plaatsvindt: als een vrouw zich meldt bij een abortuskliniek, kan ze geweigerd worden (turned away) omdat ze net iets langer zwanger is dan de regels toestaan, of ze kan de abortus krijgen omdat ze nog net iets korter zwanger is.

Als die beslissing verschillend uitvalt voor twee vrouwen die verder exact in dezelfde omstandigheden verkeren, kun je concluderen dat een verschil in het verdere verloop van hun leven veroorzaakt is door het wel of niet krijgen van een gewenste abortus. Zulke koppels vrouwen zijn zeldzaam, maar door tussen 2008 en 2010 ruim duizend vrouwen te werven bij aankomst in een kliniek en die groep met alle overeenkomsten en verschillen vijf jaar lang te volgen, kun je wel statistische verbanden leggen. En dat leidt, schreef Diana Greene Foster, de leidende onderzoeker, op de website Politico, tot harde voorspellingen.

‘Dobbs’ gaat levens kosten

Een daarvan is dat ‘Dobbs’ levens gaat kosten – naast het veel hogere aantal ongeboren levens die het in de ogen van tegenstanders van abortus redt, natuurlijk.

Er zullen meer sterfgevallen zijn door een illegale abortus die misgaat. En afgezien daarvan is zwanger zijn en een kind krijgen in de VS toch al relatief gevaarlijk. In 2018 was het risico op overlijden vier keer zo hoog als in Nederland. In 2020 ging het per 100.000 levend geboren kinderen om 24 vrouwen. Voor zwarte vrouwen zelfs 55, veel meer dan in bijvoorbeeld El Salvador of Mexico.

De meeste vrouwen die ongewenst toch een kind krijgen, overleven dat natuurlijk, maar daarna gaat het – altijd weer gemiddeld – in veel opzichten slechter met hen, zowel lichamelijk als economisch. Aandoeningen als hoge bloeddruk en chronische pijn komen frequenter voor. Ze hebben vaker schulden en lopen meer kans uit hun huis gezet te worden.

De gezinsomstandigheden zijn na een geweigerde abortus ook vaak slechter: vrouwen die het kind uiteindelijk kregen, bleven bijvoorbeeld vaker in contact staan met een partner die hen mishandelde – meestal om financiële redenen. Na vijf jaar waren ze frequenter alleenstaand.

Die moeilijke omstandigheden hebben weerslag op de kinderen die na een geweigerde abortus ter wereld komen. Die blijven meestal in het gezin – de luchtige vaststelling van rechter Amy Coney Barrett tijdens de mondelinge behandeling van ‘Dobbs’, dat het nu overal in de VS mogelijk is je kind weg te geven, zelfs anoniem, blijkt volgens de statistiek vooral theoretisch: 90 procent van de vrouwen in de Turnaway Study hield het kind.

Maar opgroeien in een gezin waar eigenlijk geen plaats voor je was, is geen geweldige start in het leven. In de groep ‘geweigerden’ rapporteerden meer moeders een slechte band met het kind dan in de groep die wel een abortus kreeg en later alsnog een gewenst kind. Samen met andere ongunstige gezinsomstandigheden bezorgt dat het gemiddelde kind een achterstand in de ontwikkeling.

De jaargangen van voor 1973

Hoeveel dat op den duur uitmaakt, is af te meten aan de Amerikanen die werden geboren rond de legalisatie van abortus in 1973. Onder de jaargangen van voor 1973 bevinden zich er logischerwijs meer die de moeder niet had willen krijgen. Daaruit wisten onderzoekers af te leiden dat geboren worden als ongewenst kind de kans op een beroeps- of universitaire opleiding met tussen de 12 en 31 procent verkleint, en de kans op armoede ongeveer verdubbelt.

Politieagenten houden manifestaties van voor- en tegenstanders van abortus uit elkaar. In Washington DC wordt het hele weekend gedemonstreerd na de abortusuitspraak het Hooggerechtshof. Beeld Getty Images
Politieagenten houden manifestaties van voor- en tegenstanders van abortus uit elkaar. In Washington DC wordt het hele weekend gedemonstreerd na de abortusuitspraak het Hooggerechtshof.Beeld Getty Images

Gezinsproblemen, lage opleiding, armoede: voor economen John Donohue van de Stanford Universiteit en Steve Levitt van de Universiteit van Chicago ligt de volgende stap voor de hand: leidt het verbieden van abortus niet tot meer misdaad?

In 2001 publiceerden ze die controversiële theorie. Ze zagen die als een mogelijke verklaring voor een verschijnsel waar sociale wetenschappers zich al jaren het hoofd over braken: de gestage afname van de misdaad in de VS. Kwam dat door het massaal opsluiten van misdadigers, of de toegenomen welvaart?

Donohue en Levitt wezen erop dat bijvoorbeeld het aantal moorden in de VS begon terug te lopen vanaf 1991. De eerste kinderen na Roe versus Wade waren toen net 18 jaar geworden. Juist in de vijf staten waar abortus drie jaar eerder al mocht, vanaf 1970, was de misdaad al langer aan het dalen.

In hun artikel voorspelden ze dat de misdaad nog twintig jaar zou blijven dalen, met 1 procent per jaar. Ze kregen de nodige kritiek – en werden betrapt op een rekenfout. Maar in 2020 actualiseerden ze hun artikel, en stelden trots vast dat die twintig jaar lange daling zich inderdaad had voorgedaan: “Het cumulatieve effect van gelegaliseerde abortus op misdaad is ruwweg 45 procent, en verklaart daarmee een substantieel deel van de 50 tot 55 procent daling van de misdaad sinds het hoogtepunt in de jaren negentig”.

Tegenstanders van abortus verzamelen zich vrijdag bij het Hooggerechtshof als bekend is gemaakt dat 'Roe versus Wade' wordt geschrapt. De stemming is feestelijk. Beeld AFP
Tegenstanders van abortus verzamelen zich vrijdag bij het Hooggerechtshof als bekend is gemaakt dat 'Roe versus Wade' wordt geschrapt. De stemming is feestelijk.Beeld AFP

De prijs die je nu eenmaal betaalt

Al dat onderzoek suggereert vervelende gevolgen voor de 26 van de 50 staten waar abortus nu of binnenkort verboden is. Minder vrouwen in de werkende bevolking, een groter beroep op de gezondheidszorg en de bijstand, slechtere onderwijsresultaten van kinderen en over pakweg 18 jaar extra misdaad.

Dat zouden de kiezers in die staten kunnen zien als de prijs die je nu eenmaal betaalt voor het stoppen van een moorddadige praktijk. In een artikel in The New York Times stelt Matthew Walther, hoofdredacteur van het conservatieve rooms-katholieke blad The Lamp, de retorische vraag: “Als je oprecht gelooft, zoals ik, dat elke abortus neerkomt op het moedwillig doden van een onschuldig menselijk wezen, is er dan een hypothetische drempel voor negatieve groei, CO2-concentratie of arbeidsparticipatie waar voorbij de bescherming van dat leven een te zware last is?”

Hij trekt daaruit de consequentie: “Tegenstanders van abortus moeten alles op alles zetten om te zorgen voor de meest gulle en humane voorzieningen voor de moeders en de kinderen: betaald zorgverlof, ruime kindertoeslag, directe inkomenssteun voor moeders die niet gaan werken, en een staats-ziekenfonds.”

Het is een sluitend betoog met een paradoxale conclusie. Want wie denkt dat in die 26 staten met een abortusverbod, stuk voor stuk door Republikeinen geregeerd, nu een piekfijne verzorgingsstaat gaat worden opgebouwd om de negatieve gevolgen ervan te compenseren, moet over twintig jaar nog maar eens terugkomen.

Lees ook:

Los Angeles gaat door met de strijd voor recht op abortus: ‘Ik heb ook een hartslag’

Honderden mensen demonstreerden zaterdagmiddag in de bloedhete middagzon tegen de beslissing van het Hooggerechtshof om het landelijke recht op abortus af te schaffen. De stemming is strijdlustig. ‘We zullen hier iedere week en ieder weekend staan, tot we onze rechten weer hebben!’

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden