Angela Merkel op driejarige leeftijd.

ProfielAngela Merkel

Hoe haar jeugd in Oost-Duitsland Angela Merkel tot ultiem crisismanager vormde

Angela Merkel op driejarige leeftijd.Beeld Alamy Stock Photo

Na zestien jaar vertrekt Angela Merkel binnenkort als bondskanselier van Duitsland. Door vriend en vijand wordt ze geroemd om haar (mensen)kennis en gebrek aan ego. Kwaliteiten die ze tijdens haar jeugd in Oost-Duitsland met de paplepel kreeg ingegoten.

Of Angela Merkel hier is opgegroeid? De medewerkster van de toeristeninformatie moet het even navragen bij haar collega. Merkel heeft hier inderdaad gewoond, vertelt ze even later aan de telefoon. Maar er is niets te zien wat aan haar herinnert, waarschuwt ze maar vast.

In het stadje Templin, zo’n 80 kilometer buiten Berlijn in de Brandenburg-regio, lijken ze niet onder de indruk dat de bondskanselier die zestien jaar lang aan het roer van Duitsland stond, hier haar jeugd doorbracht. Het hoofd van de basisschool rolt met haar ogen als ze de naam Merkel hoort. Ja, er wordt haar wel vaker gevraagd of de bondskanselier hier op school zat, maar voor meer informatie verwijst ze naar het stadhuis. Daar heeft de burgemeester in zijn kantoor weliswaar een ingelijste foto van Merkel staan maar verder wil hij niet veel kwijt over ‘Frau Merkel’. “Ze komt hier binnenkort een boom planten, misschien kun je dan terugkomen?”

Toen de burgemeester, zelf lid van Die Linke-partij, ruim twee jaar geleden Angela Merkel tot ereburger van Templin benoemde, ging daar in de gemeenteraad veel discussie aan vooraf. Ze zou te weinig voor de stad en voor Oost-Duitsland hebben gedaan, vonden sommigen. Maar uiteindelijk ging de raad overstag en nam Merkel de plaquette, bloemen en taart dankbaar in ontvangst. “Dit betekent veel voor mij”, zei ze bij die gelegenheid. “Ik heb veel bepalende herinneringen in deze stad liggen.”

Voormalige woonplaats Angela Merkel - Templin Duitsland reportage Trouw september 2021 - fotograaf Marcus Reichmann, verhalen Pieternel Gruppen Profiel Merkel Beeld Marcus Reichmann
Voormalige woonplaats Angela Merkel - Templin Duitsland reportage Trouw september 2021 - fotograaf Marcus Reichmann, verhalen Pieternel Gruppen Profiel MerkelBeeld Marcus Reichmann

Afscheid van een crisiskanselier

Als bondskanselier moest Angela Merkel niet alleen Duitsland maar ook Europa door een reeks crises heen loodsen – van de financiële crisis tot de coronapandemie. Hoe heeft zij die de afgelopen zestien jaar het hoofd geboden? Bij Merkels vertrek maakt Trouw de balans op. Vandaag deel 1: Hoe een jeugd in Oost-Duitsland Merkel tot ultiem crisismanager vormde.

De herinneringen die ook haar politieke loopbaan vormden, bouwde ze op vanaf haar kindertijd toen het gezin Kasner, zoals haar meisjesnaam luidt, vanuit het mondaine West-Duitse Hamburg naar het Oost-Duitse stadje verhuisde. Een route tegen de stroom in, die eigenlijk alleen werd gevolgd door overtuigde communisten, maar dat was Merkels vader allerminst. Horst Kasner, dominee van beroep, kreeg er de kans een trainingscentrum voor predikanten te starten. En dus groeide Merkel niet in het Westen maar in het Oost-Duitse Templin op, ging er naar de Grundschule in het hoge statige bakstenen gebouw vlakbij het kanaal en later naar de middelbare school aan de rand van het stadje.

Nu oogt Templin fris, de kasseien in de straten blinken in de zon, de huizen langs het marktplein zijn in zachte pasteltinten geverfd. Maar zo idyllisch zag het er in Merkels kindertijd niet uit, zegt Sylvia Helbing, directeur van het museum van de stadsgeschiedenis, dat in een van de Middeleeuwse poorten van de stad is gevestigd. Ze wijst op foto’s van verveloze vervallen huizen in de vitrine die aan de DDR-tijd is gewijd. “Voor een dochter van een dominee in de DDR was het leven bovendien extra ingewikkeld. Volgens de socialistische ideologie zou het beter zijn als alle mensen atheïstisch waren.” Helbing, zelf ook in de DDR opgegroeid, herinnert zich de politieke indoctrinatie. Dat gebeurde volgens haar niet alleen op school maar ook bij de Freie Deutsche Jugend (FDJ), de jeugdorganisatie waar ook Merkel lid van was. ‘Für Frieden und Sozialismus. Seid bereit’ was daar bijvoorbeeld de officiële groet. Dat betekent zoiets als ‘wees klaar voor vrede en socialisme’. Wij antwoordden dan: ‘Immer bereit’, ‘altijd klaar’.”

Op papier was lidmaatschap van de FDJ vrijwillig, maar wie geen lid was kreeg minder kansen, zegt Helbing. “Vooral bij docenten stond je er dan slecht op. Je kreeg dan moeilijker een plekje op de middelbare school of op de universiteit. Maar we deden ook veel leuke dingen hoor, picknicken, reisjes, een beetje wat padvinders doen. We leerden vooral het belang van de samenleving vooropstellen en je eigen individuele belangen daar ondergeschikt aan te maken.”

Politicoloog Julia Schramm denkt dat Merkels wortels in het Oosten een belangrijke bijdrage hebben geleverd aan haar politieke vakmanschap. Schramm is zelf ook politicus en voert momenteel campagne in Oost-Duitsland voor Die Linke. “Inhoudelijk verschillen we sterk van elkaar, ik ben links, zij een christendemocraat. Maar als het op haar vakmanschap aankomt, vind ik het heel indrukwekkend wat ze voor elkaar heeft gekregen.”

Schramm hield jarenlang een blog bij over haar fascinatie voor de bondskanselier en schreef het boek Fifty shades of Merkel.

“Merkel heeft vaak gezegd dat zij niet de persoon zou zijn geworden die zij nu is, als ze niet in het Oosten was opgegroeid. Daar heeft ze op het wereldtoneel zeker profijt van gehad.” Zo heeft haar ego Merkel niet in de weg gezeten bij het nemen van beslissingen, denkt Schramm. “Het is natuurlijk een beetje generaliserend, maar politici uit het Oosten zijn minder egoïstisch dan politici uit het Westen. Vaak hebben ze het eerder over ‘wij’ dan over ‘ik’.”

We hebben gezien hoe Donald Trump als een klein jongetje naast haar zat

Tegelijkertijd kan de bondskanselier andere ego’s vernietigen, zegt Schramm lachend. “We hebben bijvoorbeeld gezien hoe Donald Trump als een klein jongetje naast haar zat. Ook Vladimir Poetin probeerde haar verschillende keren voor de gek te houden, maar kreeg dat niet voor elkaar.”

Daarbij speelde zeker mee dat de bondskanselier uitstekend Russisch spreekt. Ze leerde het op de middelbare school aan de groene rand van Templin, waar tegenwoordig de Naturschule in gevestigd is. Dat Merkel werd toegelaten met haar achtergrond als domineesdochter was zeker niet vanzelfsprekend. Dat ze lid was van de FDJ en goede cijfers had, hielpen haar. En slim was ze zeker, zegt voormalig docent Werner Foth. “Ik heb haar zelf niet in de klas gehad, we hebben elkaar net gemist, maar haar broer Marcus wel. Van mijn collega’s begreep ik dat ze verlegen was, niet per se opvallend maar vooral heel leergierig. Merkel was goed in wiskunde, natuurkunde en excellent in Russisch, ze ging naar olympiades en won veel prijzen. Maar ze was geen uitzondering hoor, de beste studenten uit de hele regio kwamen op onze school af.”

Straatbeeld van Templin, het Oost-Duitse stadje waar Angela Merkel opgroeide.   Beeld Marcus Reichmann
Straatbeeld van Templin, het Oost-Duitse stadje waar Angela Merkel opgroeide.Beeld Marcus Reichmann

Ver hoefde Merkel niet te lopen naar school. Het gezin woonde een paar honderd meter verder op ‘der Waldhof’, een ruim opgezet terrein tegenover weilanden. Volwassenen en kinderen met een geestelijke of lichamelijke beperking vinden er tegenwoordig een plek om te wonen, werken of een opleiding te volgen. Tussen de woonblokken en werkplaatsen in staat nog altijd de Fichtengrund, het ruime huis waar Merkel samen met haar jongere broer en zus opgroeide. In de tuin staat een klein wit kapelletje. “In der Waldhof werden destijds ook al gehandicapten opgevangen”, zegt Foth.

“Het terrein werd gedeeld met het trainingscentrum voor predikanten dat door Merkels vader werd gerund.” Dat vader Kasner zacht gezegd geen vriend van het systeem was, was bekend. “Hij was niet zomaar een dominee maar een van de leidende figuren binnen de kerk en moest in die hoedanigheid veel met vertegenwoordigers van de staat spreken.” Goed netwerken kreeg Merkel dan ook met de paplepel ingegoten, zegt Foth. Net als op het juiste moment stil te zijn over zaken die thuis besproken werden.

null Beeld Louman & Friso
Beeld Louman & Friso

“Ze weet bij grote crises wanneer ze beter kan zwijgen”, observeerde politicoloog Schramm in de loop der jaren. “Van jongs af aan kreeg ze mee wanneer ze wel en niet moest praten. Ze weet welk gevecht ze kan winnen en welk gevecht niet.” En dat is mooi meegenomen in de internationale politiek. “Als je kanselier bent van een van de grootste industrielanden ter wereld is er op een of andere manier altijd wel een crisis. Je moet eeuwig alert en op je hoede zijn.” En volhouden op cruciale momenten, voegt de politicoloog daar aan toe. “Op vergaderingen is Merkel altijd de eerste die arriveert en de laatste die weggaat. Ze is heel gefocust en heeft duidelijk niet meer dan vijf uur slaap nodig. Bovendien is ze efficiënt; ze is zo iemand die kan zeggen: ‘Deze vergadering had een e-mail moeten zijn’.”

Die cultuur van hard werken zat diep in de familie, zegt Foth, die toen de Kasners na hun pensioen van der Waldhof naar het centrum van Templin verhuisden, naast hen kwam te wonen. “Merkels vader was behoorlijk strikt. De familiewaarden waren heel sterk, bijna Pruisisch zou ik zeggen. Hard werken, je best doen, een eerlijk en goed mens zijn. Alle drie de kinderen kregen een enorm plichtsbesef mee. Dat zie je, vind ik, duidelijk terug in de manier waarop Merkel als hoofd van de regering heeft gefunctioneerd.”

Door haar werkethos en intelligentie kreeg Merkel het, ondanks haar achtergrond als domineesdochter, toch voor elkaar om op de universiteit terecht te komen. Het werd natuurkunde in het Oost-Duitse Leipzig. Helemaal vrij in haar studiekeuze was ze niet, zegt Juergen Haase, decaan van de natuurkundefaculteit in de studentenstad. “Docent worden met haar achtergrond zat er bijvoorbeeld niet in. Op haar studentenpas stond dat ze afkomstig was uit een ‘sociale achtergrond nummer drie’, wat zoveel betekende als afkomstig uit een intellectueel gezin. Daarmee was het een stuk lastiger om te studeren wat je wilde of überhaupt te worden toegelaten. Als zij bijvoorbeeld niet bij de jeugdbeweging FDJ had gezeten, had ze hier denk ik ook geen plek gekregen. En bovendien moeten haar cijfers echt heel goed zijn geweest.”

‘Haar scriptie ligt hier nog wel ergens’

Zelf studeerde Haase in de jaren zeventig net na Merkel natuurkunde in Leipzig en was bevriend met haar broer die ook dezelfde studie deed. De faculteit huist nog altijd in hetzelfde gebouw. In de hal wijst Haase trots op de beelden van natuurkundige nobelprijswinnaars Peter Debye en Gustav Hertz. “Nee, van Merkel hebben we nergens een foto hangen”, zegt hij. “Haar scriptie moeten we nog wel ergens hebben liggen. Vooral Russische journalisten vragen er wel eens naar.”

In zijn ruime werkkamer – aan de wand een groot whiteboard vol grafieken en formules – haalt Haase herinneringen op aan het studentenleven in de jaren zeventig. “Zie je die flat hier aan de overkant? Dat waren destijds studentenkamers. Merkel woonde daar ook, ik meende op de derde of vierde verdieping. We kwamen allemaal uit kleine dorpen en stadjes, alles was nieuw voor ons. Je kon zomaar in en uit lopen, feestjes houden, er was nauwelijks surveillance. Daar in het midden van het gebouw lag een grote stapel bruinkool opgeslagen, het stonk er altijd vreselijk. Rechts onderin zat een studentencafé. Daar stond Merkel achter de bar om wat bij te verdienen.”

In het sociale leven deed je snel mensenkennis op, zegt Haase. “Sommige gedachten moest je voor je houden. Je kon altijd verraden worden, zelfs door je vrienden. Maar daardoor leerde je ook snel aanvoelen hoe iemand dacht over de staat. Ik wist bijvoorbeeld onmiddellijk dat Merkels broer Marcus en ik aan dezelfde kant stonden, daar hadden we geen woorden voor nodig. Dat navigeren door het systeem, je persoonlijke identiteit op de achtergrond houden, was typerend voor het leven in de DDR.” Een groot ego hebben was onhandig, vervolgt Haase. “Op de universiteit konden we sommige dingen niet hardop zeggen of bepaalde vragen stellen. Daar leerden we mee leven en ons op bepaalde punten aan te passen. En dat gold voor Merkel nog eens extra, vanwege haar afkomst moest ze al jong met die dimensie van het leven leren omgaan. Dat heeft later in haar politieke leven zeker niet in haar nadeel gewerkt.”

De Fichtengrund, het ruime huis waar Angela Merkel samen met haar jongere broer en 
zus opgroeide. Beeld Marcus Reichmann
De Fichtengrund, het ruime huis waar Angela Merkel samen met haar jongere broer en zus opgroeide.Beeld Marcus Reichmann

Ook het vak natuurkunde zal haar wel­eens geholpen kunnen hebben in haar politieke loopbaan, denkt Haase. “Toen ik een tijdje in de Verenigde Staten werkte, zeiden mijn Amerikaanse collega’s dat ze duidelijk konden zien dat Merkel een natuurkundige is. Wat typerend is voor een natuurkundige? Hmm, misschien de manier waarop ze problemen weegt en aanpakt. Natuurkundigen zijn heel erg analytisch en nergens bang voor. Ze kijken erg precies naar verschijnselen en proberen te ontleden wat er aan de hand is.”

Die natuurkundige achtergrond zet Merkel duidelijk in bij de vele crises die ze het hoofd moet bieden, zegt politicoloog Schramm. “Dan ontrafelt ze stap voor stap de complexiteit van een probleem. Toen de coronacrisis uitbrak legde ze op tv bijvoorbeeld heel kalm en met kennis van zaken uit wat dit virus betekent en waarom bepaalde maatregelen genomen moeten worden.” De bondskanselier weet niet alleen crises maar ook haar eigen macht goed te analyseren, meent Schramm. “Binnen haar eigen partij, in de Europese Unie maar bijvoorbeeld ook in wereldnetwerken als de G7 en G20. Ze heeft een duidelijk idee van de grenzen van haar macht en weet wanneer ze beter kan stoppen.”

Een echte nerd

Eigenlijk is ze op een bepaalde manier een echte nerd, concludeert Schramm. En dat heeft volgens de politicoloog ook een keerzijde. “Ze is veel slimmer dan de meeste mensen maar staat daardoor ook niet dicht bij ‘gewone mensen’. Ze kan zich niet zo goed voorstellen wat een gemiddelde Duitser voelt of denkt.” Dat Merkel niet per se geliefd is in Oost-Duitsland kan Schramm zich wel voorstellen. “Politiek gezien heeft ze niets voor het Oosten van Duitsland gedaan, en de problemen en sociale ongelijkheid totaal niet aangepakt. Deze regio loopt nog altijd ver achter op het Westen.”

Te vroeg komt het afscheid van bondskanselier Merkel volgens Schramm niet. “Ik zie de laatste twee jaar dat ze moe is.” Toch vindt ze het moeilijk om zich na zestien jaar een opvolger voor Merkel voor te stellen. “We gaan haar allemaal missen.” Haar eigen partij, Die Linke, is te klein om de nieuwe bondskanselier te leveren. Maar met SPD-kandidaat Olaf Scholz als nieuwe leider van het land zou Schramm ook kunnen leven. “Scholz is het dichtst bij Merkel wat we nu kunnen krijgen. Eigenlijk is hij de sociaal­democratische mannelijke versie van Angela Merkel. En dat is een compliment en een belediging tegelijk.”

Lees ook:

Zestien jaar Merkel en Poetin: Een vaarwel zonder tranen, maar met zakelijk succes

Vrienden zijn ze niet, maar toch hielden Angela Merkel en Vladimir Poetin het zestien jaar lang goed met elkaar uit.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden