De militaire parade in Moskou op 9 mei, de Dag van de Overwinning (op nazi-Duitsland).

Oorlog Oekraïne

Hoe groot is de Russische nucleaire dreiging echt?

De militaire parade in Moskou op 9 mei, de Dag van de Overwinning (op nazi-Duitsland).Beeld ANP / EPA

Dat Poetin met nucleaire wapens dreigt, betekent niet dat hij ze ook in zal zetten. Maar Russische militaire doctrines leggen de drempel voor de inzet ervan wel lager.

Seije Slager

Zo direct als deze week zinspeelde Rusland niet eerder op een kernoorlog. Het was president Poetin zelf die de woorden ‘geen bluf’ toevoegde aan de waarschuwing dat ‘wij zeker gebruik zullen maken van alle wapensystemen die we hebben’ als het Russische grondgebied bedreigd zou worden. En dat grondgebied zou in zijn ogen binnenkort ook delen van Oekraïne kunnen beslaan, waar annexaties worden voorbereid.

Nu zal ook iemand die wél bluft altijd zeggen dat hij dat niet doet. En er zijn genoeg redenen waarom Rusland níet zal overgaan tot het inzetten van nucleaire wapens. Poetins mededeling zal deels bedoeld zijn voor het thuisfront: we kondigen nu weliswaar een algemene mobilisatie af, en dat klinkt alsof we existentieel bedreigd worden, maar geen paniek, we kunnen onszelf verdedigen.

Bovendien dreigde Rusland al vaker met nucleaire escalatie. Flink blazen om de tegenstander af te schrikken is een belangrijk onderdeel van de Russische veiligheidsstrategie. In het begin van de oorlog stookte Moskou dat vuurtje hoog op, om het Westen buiten de oorlog te houden. Dat lukte maar half, er kwam ruime militaire steun, maar toch zette Rusland de nucleaire dreigementen niet door. Het ziet ze waarschijnlijk ook als waarborg dat de Navo zich beperkt tot zulke steun, en niet zelf mee gaat vechten.

Ook nu werden Poetins woorden vrijdag weer afgezwakt door de onderminister van buitenlandse zaken Sergei Riabkov, die meldde ‘dat Rusland niemand met nucleaire wapens bedreigt’.

Escaleren om te de-escaleren

Maar uit het feit dat nucleaire escalatie tot nu toe uitbleef, valt natuurlijk ook niet te concluderen dat die in de toekomst uit zal blijven. Temeer daar diezelfde Russische militaire strategieën en doctrines wel degelijk voorzien in het gebruik van kernwapens bij een ‘regionale oorlog’. ‘Escaleren om te de-escaleren’, wordt dat weleens genoemd: als eerste nucleair toeslaan om de tegenstander iedere wil tot vechten te ontnemen.

Dat is wat kort door de bocht, schrijven analisten Michael Kofman en Anya Fink, die voor denktank Center for Naval Analyses honderden Russische militaire beleids- en strategiedocumenten uit de afgelopen dertig jaar doorspitten. Maar nucleaire afschrikking is wel een belangrijke onderdeel van de Russische militaire strategie. Niet zo gek, aangezien Rusland op het gebied van conventionele oorlogsvoering duidelijk onderdoet voor de Amerikanen.

Waar de Amerikanen het gebruik van een nucleair wapen als een drempel zien waarna de gevolgen niet meer te overzien zijn, “gelooft het Russische leger niet dat beperkt gebruik van nucleaire wapens noodzakelijkerwijs leidt tot ongecontroleerde escalatie”, schrijven Kofman en Fink. Dit is ‘geen enthousiast omarmde strategie’, maar een mogelijk antwoord op ‘zeer gecompliceerde problemen waarvoor geen makkelijke oplossing bestaat’.

Russische strategen hebben daartoe allerlei escalatieladders opgesteld. Er zal niet gelijk een hoofdstad met een kernbom in de as gelegd worden. Een kernproef in het noordpoolgebied kan demonstreren dat Rusland nergens voor terugschrikt. Ook een relatief zwakke nucleaire ontploffing zonder veel slachtoffers kan de afwegingen bij de tegenstander flink omver gooien, zonder direct een nucleair Armageddon af te roepen.

Rusland heeft daar een geschikt nucleair arsenaal voor, met veel ‘tactische nucleaire wapens’. Die hebben een ‘beperkte’ explosiekracht, en kunnen soms zelf met granaatwerpers gelanceerd worden. De kernbom op Hiroshima had een kracht van 15 kiloton. De grootste bommen tegenwoordig zijn vele malen krachtiger, maar er zijn ook nucleaire granaten van minder dan 1 kiloton.

null Beeld Anne Blaak
Beeld Anne Blaak

Precedent

Hoe zouden de Amerikanen reageren op zo’n ‘beperkte’ escalatie? Die is misschien niet morgen te verwachten, maar ook niet ondenkbaar, als ‘Poetin een slechte hand consequent blijft overspelen’, in de woorden van historicus en Ruslandkenner Peter Frankopan. Te meer daar het ondenkbaar lijkt dat Amerika zich door dreigementen van koers laat brengen. Dan zou er een precedent ontstaan waarbij iedere kernmacht Amerika terug in zijn hok kan blazen.

En dus breekt Washington zich het hoofd over gepaste antwoorden op mogelijke escalatie. “In de VS is erg weinig aandacht besteed aan de vraag van escalatiemanagement”, aldus Kofman en Flink. Alle aandacht ging volledig uit naar oorlogsplanning, schrijven ze. Maar dat gemis wordt nu snel goedgemaakt: ideeën over escalatiemanagement beginnen op te borrelen.

Zo suggereert Matthew Kroening van denktank Atlantic Council om bij een Russische nucleaire aanval niet eerst het taboe te breken door zelf nucleair te vergelden, maar wel bijvoorbeeld een gelimiteerde, directe aanval te lanceren op de Russische troepen die hem uitvoerden. “Als je Poetin bent, hoe antwoord je daarop? Ik denk niet dat je direct al je kernwapens op de VS afstuurt”.

Lees ook:

Hoe kan het Westen Oekraïne helpen zonder dat de oorlog een kernoorlog wordt?

Het Westen wil geen no-flyzone boven Oekraïne instellen, uit angst voor onhoudbare escalatie. Maar de wereldoorlog is al begonnen, stellen critici. ‘Poetin stopt niet als hij niet gestopt wordt.’

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden