Vijf vragen Rohingya

Hoe Gambia Myanmar voor het Internationaal Gerechtshof wil slepen

Deze Rohingya-meisjes en -vrouwen werden geïnterviewd en gefotografeerd door persbureau AP. Allen vertelden tijdens hun vlucht naar Bangladesh te zijn verkracht door Myanmarese militairen. Beeld AP

Gambia heeft bij het Internationaal Gerechtshof in Den Haag een zaak aangespannen tegen Myanmar vanwege de bloedige verdrijving van honderdduizenden leden van de islamitische Rohingya-minderheid.

Dat maakte Gambia maandag bekend. Het West-Afrikaanse moslimland heeft de steun van de Organisatie voor Islamitische Samenwerking. “Het is een schande voor onze generatie dat we niks doen terwijl zich voor onze ogen een genocide voltrekt”, aldus de Gambiaanse minister van justitie Abubacarr Tambadou.

De Rohingya zijn een kleine, sterk achtergestelde islamitische minderheid in het overwegend boeddhistische Myanmar. Nadat het recente bloedvergieten in het westen van Myanmar in 2016 was begonnen, vluchtten zo’n 700.000 Rohingya naar buurland Bangladesh. Het geweld was losgebarsten toen Rohingya-rebellen leger- en politieposten aanvielen. De strijdkrachten reageerden daarop met een meedogenloze antiguerrilla-operatie. Tientallen Rohingya-dorpen gingen in vlammen op en er vielen duizenden doden.

1. Is het niet gek dat Gambia, in West-Afrika, deze zaak begint?

Dat is inderdaad opmerkelijk. Het Internationaal Gerechtshof, gevestigd in het Vredespaleis in Den Haag, is het belangrijkste gerecht van de Verenigde Naties, dat geschillen behandelt tussen staten. Vroeger moesten landen om een zaak te beginnen zelf geraakt zijn. Maar die eis is de laatste decennia steeds minder streng geworden, zeker als het gaat om basisregels van internationaal recht. Gambia baseert zijn zaak op het Genocideverdrag van 1948 en stelt dat elk land gerechtigd is om een andere verdragsstaat aan te spreken op schending van het verbod op volkerenmoord. Het vraagt het Hof om een gebod aan Myanmar om te stoppen met genocidale praktijken en compensatie voor de Rohingya.

“Dit is een belangrijke testcase”, zegt Marcel Brus, hoogleraar internationaal recht aan de Rijksuniversiteit Groningen. “Het is afwachten of het Hof de zaak ontvankelijk verklaart. Sommige conservatieve rechters zullen er wel problemen mee hebben, maar ik vermoed dat progressievere rechters op dit punt in de meerderheid zijn. Ik schat de kans hoog in dat het Hof de zaak aanneemt.”

2. Heeft het Hof zich eerder uitgesproken over genocide?

Ja. Het Internationaal Gerechtshof bepaalde enkele jaren in een zaak tussen Servië en Kroatië dat wederzijdse beschuldigingen van genocide tijdens hun oorlog in de jaren negentig niet bewezen waren. En in 2007 stelde het Hof vast dat bij de moslimenclave Srebrenica, waar ruim 7000 moslimmannen werden vermoord, weliswaar een genocide was aangericht, maar dat die was begaan door militairen van de Servische republiek in Bosnië zelf. Servië was daar niet voor verantwoordelijk. Wel had de Servische overheid volgens de rechters te weinig gedaan om de volkerenmoord te voorkomen.

3. Maken de Gambianen kans met hun zaak?

Dat is onzeker. De definitie van volkerenmoord in het Genocideverdrag is strikt. Zo zal bewezen moeten worden dat er een ‘oogmerk’ was om een nationale, etnische, raciale of religieuze groep geheel of gedeeltelijk te ‘vernietigen’. Dat oogmerk is soms lastig hard te maken. Dit wordt ook wel het ‘Wannsee-vereiste’ genoemd, naar de conferentie waar het Hitler-bewind zijn intentie om de Joden te vermoorden vastlegde.

Gambia baseert zich grotendeels op VN-onderzoekers, die in rapporten concludeerden dat er genocidale bedoelingen schuilgingen achter de verdrijving van de Rohingya. Maar Myanmar noemt die rapporten ‘eenzijdig’ en gebaseerd op ‘misleidende informatie en secundaire bronnen.’

4. Wat zou het effect zijn van een uitspraak?

Vonnissen van het Internationaal Gerechtshof hebben groot gezag, en staten zijn ook verplicht om ze na te leven. Maar zij doen dat in de praktijk niet altijd. In theorie kan het Gerechtshof zo’n zaak dan voorleggen aan de VN-veiligheidsraad, die besluiten kan nemen om het vonnis te doen uitvoeren. Maar de Veiligheidsraad heeft dat nog nooit gedaan. En het is ook onwaarschijnlijk dat zij dat nu wel zal doen, omdat China dat waarschijnlijk met zijn veto zou blokkeren, om zijn kleinere regiogenoot te beschermen.

“Uiteindelijk heeft het Hof geen uitvoerende macht”, zegt Thijs Bouwknegt, onderzoeker bij het Niod Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies. “Als een land een uitspraak naast zich neerlegt, loopt het vooral reputatieschade op. Maar ik geloof niet dat Myanmar zich heel druk maakt over zijn internationale imago.”

5. Worden er nog andere juridische stappen ondernomen tegen Myanmar?

Ja, aanklagers van het Internationaal Strafhof (ICC) hebben toestemming gevraagd voor het openen van een onderzoek naar het bloedbad onder de Rohingya. De aanklagers wringen zich daarbij in bochten om aan te tonen dat het ICC bevoegd is. Want Myanmar is niet aangesloten bij het Strafhof. En een verwijzing door de Veiligheidsraad zit er niet in, omdat Myanmars beschermheer China daarin een veto heeft. De aanklagers voeren daarom aan dat de verdrijving van de Rohingya eindigde in Bangladesh, waar zij heen vluchtten. Omdat Bangladesh wel is aangesloten bij het Strafhof zou zo rechtsmacht ontstaan. Maar of het ICC hiermee instemt, moet worden afgewacht. Het Hof doet hierover naar verwachting deze maand uitspraak.

Lees ook:

‘Alle Rohingya willen naar huis, mits het er veilig is’

De vele gevluchte Myanmarese Rohingya in Bangladesh durven na twee jaar niet terug

VS stellen sancties in tegen hoogste militairen Myanmar

De Verenigde Staten hebben sancties ingesteld tegen de hoogste militair van Myanmar, de generaal Min Aung Hlaing, en enkele andere hoge militairen. De VS houden hen verantwoordelijk voor het op grote schaal doden van Rohingya moslims.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden