ReportageRusland

Hoe er op de Krim gevochten wordt tegen een historische vijand: de islamitische Krim-Tataren

Krim-Tataren luisteren naar een preek in de Khan Chair-moskee in Bachtsjisaraj.Beeld Reuters

Sinds de Russische annexatie van de Krim in 2014 moeten de Krim-Tataren het massaal ontgelden. Op verdenking van terrorisme worden leden van de islamitische gemeenschap gearresteerd, veroordeeld en gemarteld.

Het was vroeg in de ochtend, halverwege oktober 2017. In de verte klommen de eerste zonnestralen via de grillige rotsformaties langzaam omhoog richting de hemel. De buitenlucht kondigde met een warme bries een van de laatste nazomerdagen van het jaar aan. Op dat moment stond Mumine Salijeva in de badkamer van haar huis in Bachtsjisaraj, een kleine, islamitische stad in het binnenland van de Krim. Zoals elke morgen knoopte Salijeva voor het ochtendgebed haar hoofddoek om voor de spiegel. Ze neuriede wat. Haar kinderen speelden in de woonkamer, uit de keuken kwam de geur van koffie. Vanaf de minaretten in het lagergelegen gedeelte van de stad stuiterde de eerste gebedsoproep over de daken.

Een ochtend als alle andere, vertelt Salijeva (34). “Totdat ik het geluid van remmende auto’s op de zandweg hoorde. Gevolgd door dichtslaande portieren en blaffende honden. Ik wist meteen dat het foute boel was.” Tegen de tijd dat Salijeva in de woonkamer stond, lag haar man, Sejran Salijev, al op zijn buik op de grond. “Hij had handboeien om en er stond een man of twintig in uniformen verspreid door het huis. Allemaal droegen ze legeruniformen met daaronder zwarte kisten en geweren op hun buik. Sommigen waren gemaskerd, anderen hadden een blaffende hond aan de lijn.” Ze voerden Salijev af in een busje met geblindeerde ramen.

Sindsdien zit de 34-jarige Salijev vast op verdenking van terrorisme. Hij zou volgens de veiligheidsdiensten een terroristische cel organiseren die er banden op nahoudt met Hizb ut-Tahrir, een internationale, soennitisch-islamitische organisatie die in Rusland op de lijst van terroristische groeperingen staat, maar in het Westen en Oekraïne niet. Daarnaast wordt hem het voorbereiden van een aanslag ten laste gelegd.

Van de aardbodem verdwenen

Salijev is niet de eerste Krim-Tataar die zo’n beschuldiging ten deel valt en door de FSB wordt opgepakt. Sinds de Russische annexatie van de Krim in 2014 arresteerde de opvolger van de notoire KGB de ene na de andere Krim-Tataar. Volgens rapporten van onder meer Human Rights Watch belandden zeker zeventig leden van de Turkstalige gemeenschap de afgelopen vijf jaar achter de tralies. Anderen worden gemarteld of zijn van de aardbodem verdwenen. Een ding hebben alle verdachten gemeen: allemaal waren het activisten en allemaal spraken ze zich publiekelijk uit tegen de Russische bezetting.

De Verenigde Naties uitten vorig jaar felle kritiek op de ‘buitensporige aanpak van Krim-Tataren’ op het schiereiland. Ook Human Rights Watch en Amnesty International veroordelen de flagrante mensenrechtenschendingen. De organisaties laken de ongefundeerde beschuldigingen en spreken van een onvervalste strafexpeditie tegen de islamitische etnische minderheid.

Mannen in een straat vlakbij de Kebir-Jami moskee in Simferopol in maart 2014. Beeld Reuters

Gammele bewijsvoering

Ook in het geval van Salijev was er sprake van een hetze, vertelt zijn echtgenote. “In werkelijkheid pakten ze hem op omdat hij een activist is die zich verzet tegen het Russische gezag hier op de Krim. Dat zie je ook aan de bewijsvoering, die rammelt aan alle kanten. Mijn man deelde in het verleden weleens foto’s en video’s op sociale media van straatprotesten waarop symbolen van Hizb ut-Tharir te zien zijn. Ook heeft hij weleens nummers gedeeld van Timoer Matsoerajev, een Tsjetsjeense volkszanger die volgens Rusland oproept tot jihad. Kennelijk is dat genoeg om als terrorist gebrandmerkt en opgesloten te worden.”

De gammele bewijsvoering is een constante in veel zaken tegen vermeende terroristische Krim-Tataren. De een vaak nog absurder dan de ander. Exemplarisch wat dat betreft was de zaak tegen de 58-jarige activist Edem Bekirov die in december 2018 door de FSB werd opgepakt vanwege het vervoeren en verspreiden van munitie en explosieven met terroristische doeleinden.

Op zichzelf een plausibele verdenking, ware het niet dat Bekirovs onderbeen in 2005 werd geamputeerd en hij zich sindsdien op een prothese en met krukken voortbeweegt. Daarnaast onderging hij vlak voor zijn arrestatie een hartoperatie en lijdt hij aan diabetes. Zo kon in de rechtszaal worden aangetoond dat Bekirov niet meer dan een colafles kan tillen. Desalniettemin achtte de rechter het aannemelijk dat hij een zak met dynamiet, kogels en een pistool, van in totaal veertien kilo, in de Krim had afgeleverd. Een Olympische prestatie voor iemand in Bekirovs fysieke toestand. Toch werd zijn voorarrest keer op keer verlengd. Pas in september 2019 kwam Bekirov dankzij een gevangenenruil tussen Rusland en Oekraïne op vrije voeten.

Mumina Salijeva en haar vierjarige dochter. Haar man is gearresteerd en zit nog altijd in voorarrest. Beeld Jarron Kamphorst

Salijevs proces is al even schrijnend. Het onderzoek naar zijn zaak loopt inmiddels ruim twee jaar en ook zijn voorarrest wordt telkens verlengd. Daarbij ontbreekt het Salijev aan de meest rudimentaire basisrechten. Zo duurde het anderhalf jaar voordat Salijeva haar man na zijn arrestatie weer zag. “Dat was in mei 2019. Normaal gesproken mag familie twee keer per maand op bezoek komen. Maar omdat het over vermeend terrorisme gaat, nemen ze het niet zo nauw met de regels.”

Haar stem trilt, de tranen staan in haar ogen. Ze zit op een stoel in de woonkamer van het huis dat ze met haar kinderen betrok na de arrestatie van haar man – de vorige woning kon ze in haar eentje niet bekostigen. Op Salijeva’s schoot slaapt haar jongste dochter. Ze klemt haar ledematen als een koala om haar moeder heen.

Mensonterend

“Zij mist haar vader ook”, knikt Salijeva naar het vierjarige kind in haar armen. Hem bezoeken is geen sinecure. “Hij zit vast in Rostov aan de Don, ruim zevenhonderd kilometer hiervandaan op het vasteland. Bereis dat maar eens met vier kinderen in een auto.” Daarnaast zijn de omstandigheden waaronder Saljiev zijn gevangenschap doorbrengt ronduit schrijnend volgens zijn echtgenote. “Hij slaapt samen met een andere gevangene in een cel van twee bij drie meter. Het toilet is niet beschut, er loopt ongedierte door de ruimte en ze geven hem om de dag varkensvlees te eten. Het is mensonterend.”

Bepaald geen unicum, vertelt Diljaver Memetov (26), coördinator van Crimean Solidarity, een organisatie die opkomt voor politieke gevangenen op de Krim. De zaak van Salijev illustreert volgens hem heel goed hoe de Russische autoriteiten de afgelopen jaren een heksenjacht openden op activisten op het schiereiland. “Salijev is een van de velen hier op de Krim. Het is allemaal onderdeel van een lastercampagne tegen Krim-Tataren en andere dissidenten die zich uitspreken tegen het Russische gezag met als doel hen het zwijgen op te leggen.”

Ook Memetovs vader werd in mei 2016 gearresteerd door de FSB. “Het gaat altijd volgens hetzelfde recept. Ze komen met busjes aanzetten en trekken vervolgens met een man of dertig je hele huis overhoop. Ze laten een spoor van vernieling achter en daarna arresteren ze iemand vanwege vermoedelijke terroristische activiteit. Veelal vanwege lidmaatschap of banden met Hizb ut-Tahrir. Omdat ze een verboden boek vinden of omdat je een video hebt gedeeld op sociale media. In sommige gevallen verstoppen ze ook wapens die ze dan toevallig vinden.”

Dergelijke antiterrorisme-acties worden breed uitgemeten op de staatstelevisie, vervolgt hij. “Dan klinkt het weer dat er een terroristische cel succesvol is opgerold. Het is zuivere politieke vervolging. Inclusief bijbehorende propaganda. Vanaf de Krim mogen alleen positieve berichten de wereld inkomen.” Een zondebok creëren om zelf beter voor de dag te komen en de staat als reddende engel van het volk op te werpen. Het is een historisch beproefde methode waar de Krim-Tataren in Rusland al vaker het slachtoffer van waren.

Ook in het verleden hadden de Russen het op de Krim-Tataren voorzien. “De gemeenschap verzet zich al een eeuwigheid tegen de Russische overheersers”, weet Memetov. “Dat heeft alles te maken met de historische relatie tussen Rusland en de Krim-Tataren.” Die relatie is op zijn zachtst gezegd gespannen en gaat terug tot 1783 toen de tsaren de Krim als eerste Russische machthebbers bezetten. De Tataren werden gearresteerd en opgesloten in donkere kerkers. Tussen de vier en vijf miljoen leden van de gemeenschap ontvluchtten het schiereiland en zochten hun toevlucht aan de andere kant van de Zwarte Zee, in het huidige Turkije.

Deportatie

In een recenter verleden hadden ook de Sovjets het op de Krim-Tataren gemunt. In 1944 besloot Jozef Stalin ruim 200.000 Tataren te deporteren naar het Oeral-gebergte in Centraal-Rusland vanwege vermeende collaboratie met de nazi’s. Tijdens de tocht van ruim drieduizend kilometer liet meer dan de helft van hen het leven door de barre omstandigheden onderweg. Pas in 1989 rehabiliteerde de Sovjet-Unie de verbannen Tataren en mocht de gemeenschap terugkeren naar haar geboortegrond op de Krim.

Daarom verzetten veel Tataren zich ook nu met hand en tand tegen het Russische gezag, weet Adileja Ametova, een 84-jarige kromgetrokken vrouw met rimpels die als een rivierdelta over haar gezicht lopen. Op een charitatieve bijeenkomst van Crimean Solidarity voor kinderen van politieke gevangenen op de Krim vertelt ze over de ontberingen die ze als kind tijdens de deportatie meemaakte. In de zaal in een wegrestaurant even buiten Simferopol staan lange tafels met zoetigheden. Voor de ramen hangen goudkleurige gordijnen en aan het plafond bungelen kitscherige kroonluchters.

“Ik was negen jaar toen de Sovjets ons gezin naar de Oeral verbanden”, vertelt Ametova. “De tocht was bar en boos en bij aankomst was het vijfenvijftig graden onder nul. Dat soort temperaturen kennen we op de Krim helemaal niet. De sneeuw stond tot aan onze knieën en we hadden geen goede kleren om ons te beschermen tegen de kou. Gelukkig hielp de lokale bevolking ons. We kregen warme kleding en eten van hen. De Russen waren goed voor ons. Althans, de burgers. De Russische regering heeft ons nooit met rust gelaten. Ze heeft ons drie eeuwen geleden tot staatsvijand uitgeroepen en zo beschouwt ze ons nog steeds.”

De val van de Sovjet-Unie in 1991 was voor veel Krim-Tataren dan ook een godsgeschenk. Eindelijk was de gemeenschap vrij van het juk van de Russen. Onder het onafhankelijke Oekraïne keerden duizenden gezinnen terug naar de Krim en wist de gemeenschap langzaam weer overeind te krabbelen. Nieuwe moskeeën verrezen, culturele centra zagen het licht; het ging de Tataren voor de wind. Tot 2014.

Beeld Sander Soewargana

“Nu herhaalt de geschiedenis zich. De bezetter is met wapens en tanks binnengevallen en de Tataren moeten het wederom ontgelden”, de woorden verlaten Ametova’s mond als kogels de loop van een geweer. In 1978 reisde ze al eens naar Moskou om daar op het Rode Plein te demonstreren tegen de deportatie van de Krim-Tataren. “En onlangs stond ik er weer. Bijna veertig jaar later. Dit keer om te protesteren tegen de politieke vervolgingen. Het was een grote déjà vu.”

Toch zijn mensen als Ametova en Salijev inmiddels eerder uitzondering dan regel. Door de repressie kruipen steeds meer Krim-Tataren in hun schulp. De onderdrukking en intimidatie van de afgelopen jaren sorteren effect. Veel Tataren denken wel twee keer na voordat ze zich tegen de autoriteiten verzetten. “Of ze werken simpelweg met ze samen om hun eigen hachje te redden”, zegt Memetov.

Memetov doelt onder andere op de leden van de Spirtual Board of Crimean Muslims, een orgaan dat namens de islamitische gemeenschap de banden onderhoudt met het politieke bestuur op de Krim. In het kantoor van de Kebir-Jami moskee in Simferopol, een spierwit opgepoetst gebouw omringd door een hoog metalen hek middenin een wat aftandse wijk, vertelt Raim Gafarov, waarnemend moefti van de Krim, dat het sinds 2014 eigenlijk alleen maar beter gaat met de gemeenschap. Als een van de hoogste spiritueel leiders van de geestelijke raad heeft Gafarov nauw contact met politiek bestuurders op het schiereiland.

“Rusland steunt ons enorm. Toen Oekraïne hier nog de dienst uitmaakte, kregen we geen hulp. Destijds bouwden we als gemeenschap onze moskeeën zelf, nu krijgen we hulp van de overheid.” Zo staat er een groot project op de rol voor de bouw van de grootste moskee op het schiereiland tot nog toe: de zogenaamde Kathedraal-Moskee. “Bij de Oekraïense autoriteiten lukte het niet om het papierwerk daarvoor rond te krijgen. Met de komst van de Russen was het zo geregeld.” Niet geheel toevallig is de beschermheer van het nog te bouwen gebedshuis niemand minder dan Vladimir Poetin.

Collaboreren

Maar dat betekent helemaal niets volgens Gafarov. “Ik voel geen druk vanuit Moskou. Ik kan vrijuit spreken over alle zaken die ons als gemeenschap aangaan of in de weg zitten.” Van politieke vervolging is volgens de waarnemend Moefti dan ook geen sprake. “Die mensen worden opgepakt omdat ze in strijd met de wet handelen. Ze zijn lid van Hizb ut-Tahrir, een terroristische organisatie, heel simpel.”

Het verwijt dat hij volgens vele Krim-Tataren zou collaboreren met de vijand, verwijst Gafarov dan ook naar het rijk der fabelen. “Mensen die dat zeggen, komen niet met een alternatief. Ze bieden geen constructief antwoord op de uitdagingen die er liggen. Ik wil, net als velen met mij, gewoon in vrede leven op de grond die onze gemeenschap al eeuwen thuis noemt.”

Waanzin meent Memetov. Volgens de activist gebruikt Moskou Krim-Tataren in hoge functies zoals Gafarov om de onderdrukking te vergoelijken. “Ze dienen als spreekbuis voor de overheid, om haar van enige legitimiteit te voorzien. Het zijn marionetten van de autoriteiten. We leven helemaal niet in vrede. Aan de oppervlakte lijkt dat misschien zo, omdat niemand zich na alle intimidatie nog durft uit te spreken tegen het gezag. Maar onder de oppervlakte zitten diepe wonden. Daar zit de angst, de voorzichtigheid als gevolg van de vervolging. Daar zit het leed.”

Lees ook:

Rusland strooit met geld, kan de Krim straks nog zonder zijn suikeroom?

Aanstaande maandag rijdt de eerste trein over de nieuwe spoorbrug tussen de Krim en het Russische vasteland. De verbinding is het zoveelste monumentale infrastructuurproject op het schiereiland waarmee Moskou de geannexeerde regio letterlijk aan zich verbindt. Maar ook op microniveau geeft het Kremlin gul. Kan de Krim nog wel zonder zijn suikeroom?

Sinds de annexatie van de Krim vertelt dit museum een heel ander verhaal over de Sovjet-Unie

Sinds de Russische annexatie van de Krim is het schiereiland in rap tempo veranderd, ook op cultureel gebied. Het marinemuseum in Balaklava vertelt tegenwoordig een heel ander verhaal dan zes jaar geleden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden