Boekhandelaar Lam Wing-kee vluchtte vanwege de repressie in Hongkong naar Taiwan. Beeld Getty Images
Boekhandelaar Lam Wing-kee vluchtte vanwege de repressie in Hongkong naar Taiwan.Beeld Getty Images

InterviewLam Wing-kee

Hoe een verdwenen boekverkoper uit Hongkong zijn Chinese ontvoerders te slim af was

Na invoering van de veiligheidswet, deze week twee jaar geleden, werd Hongkong in feite een Chinese stad. Boekhandelaar Lam Wing-kee wist dat hij er niet meer veilig was en vluchtte naar Taipei. Daar vertelt hij hoe de Chinese veiligheidsdienst hem eerder ontvoerde en dwong tot een bekentenis.

Eva Rammeloo

Een bescheiden beroemdheid is boekverkoper Lam Wing-kee. Hongkongers in Taipei weten de kleine boekwinkel zonder moeite te vinden. Het is een kleine ruimte, op de zevende verdieping van een onopvallend gebouw langs een winkelstraat. De wanden zijn volgebouwd met boekenkasten, en op de tafels in het midden ligt de collectie over de pro-democratische protesten. Onder het felle licht van tl-lampen vlamt het geel van de boekomslagen op. Geel en zwart waren de kleuren van de spandoeken die een paar jaar geleden nog door heel Hongkong hingen tijdens het massale verzet tegen de harde hand van Peking.

Lam mag nu in de Taiwanese hoofdstad wonen, zijn hart is nog in Hongkong. Op zijn telefoon scrolt hij door de gebeurtenissen van de laatste 48 uur. Een kennis, popzangeres Denise Ho is gearresteerd, samen met drie andere prominente Hongkongers, onder wie de 90-jarige kardinaal Zen. Wetenschapper Hui Po-keung werd op het vliegveld gearresteerd, op weg naar zijn nieuwe baan in Duitsland. “Misschien beseften de autoriteiten dat er meer mensen zijn die naar het buitenland willen.” Het is een nieuwe trend, vreest Lam. “Met de nieuwe Chief Executive (de hoogste ambtenaar, red.) gaat het opeens allemaal sneller.”

Lam Wing-kee in zijn boekhandel in Taipei, Taiwan. Beeld Getty Images
Lam Wing-kee in zijn boekhandel in Taipei, Taiwan.Beeld Getty Images

Drie dagen eerder heeft Hongkong een nieuwe leider benoemd. John Lee neemt het over van Carrie Lam, die de protesten in 2019 pas met hulp van Peking wist te beteugelen.

De arrestatie van de boekverkopers, vier jaar eerder, was een van de eerste tekenen dat Peking de vrijheid in Hongkong fors wilde beperken. In 2014 was Occupy Hongkong, de bezetting van de grote doorgangswegen door pro-democratische demonstranten, met een sisser afgelopen. De stad verzette zich tegen de toenemende invloed van Peking, en de vechtlust van de demonstranten ziedde nog door de stad toen Lam en zijn collega’s verdwenen. Ze werden wereldwijd groot nieuws, duizenden Hongkongers gingen de straat op tegen ‘politieke ontvoeringen’ - want daar hadden ze veel van weg.

Lam, een grijze man met de opvallend donkere wenkbrauwen, verdween in oktober 2015, tien dagen na zijn collega’s Gui Minhai en Lui Bo. Eerder was al een Hongkongse journalist opgepakt die een boek wilde publiceren over China’s nieuwe leider Xi Jinping, en het leek erop dat Peking de persvrijheid verder aan banden wilde leggen.

Dus u had gewaarschuwd kunnen zijn?

“We wisten het, maar we schonken er geen aandacht aan. We hadden niet gedacht dat het ons zou overkomen.”

Dat Peking iets met de verdwijning van de boekverkopers te maken had, was toen nog niet zo logisch als het nu zou zijn. Hongkong was in 2015 nog een plek waar gediscussieerd en geprotesteerd mocht worden. In het buitenland, en ook in Hongkong, opereerden de Chinese veiligheidsdiensten nog relatief voorzichtig, en in het geheim.

Causeway Bay Books, pal in het centrum van de stad, moet Peking al langer een doorn in het oog zijn geweest. Lam opende de winkel in 1994, drie jaar voor Groot-Brittannië Hongkong overdroeg aan China. In de jaren daarna kwamen veel Chinezen van het vasteland naar de stad en er was interesse in de boeken die Lam verkocht. Een flink deel was verboden op het vasteland en er was vraag naar onder de Chinezen, vertelt Lam. “Waar vraag is, is aanbod.”

U bood niet alleen het bestaande aanbod aan. Uw collega in de boekhandel, Gui Minhai, publiceerde ook zelf boeken.

“Gui zag die markt en terugkijkend denk ik dat hij het vooral deed om geld te verdienen. Zijn werk had weinig inhoud. Maar Hongkong was een vrije markt en het was niet illegaal om boeken te verkopen. In 2014 werd Gui eigenaar van de zaak, en hij begon boeken naar China te versturen. Daar koos hij wel de betere boeken voor uit hoor, met meer inhoud en onderzoek.”

Die boeken werden door Chinezen besteld?

“De meeste wel. Maar we deden hen ook suggesties. Als boekverkopers begrijpen we dat als je verandering wilt, je afhankelijk bent van hoe mensen denken. We dachten dat de boeken hun inzicht konden veranderen en hun begrip van China konden versterken. Zo konden we indirect een opener en democratischer maatschappij promoten.”

Wat voor soort boeken stuurden jullie?

“Wetenschappelijke werken. De problemen in China worden niet allemaal veroorzaakt door de Communistische Partij. Ze hebben veel te maken met de cultuur zelf. De boeken die we aanbevolen, waren om mensen te laten ontdekken wat er in hun land gebeurt.”

Lam staat op en loopt langs de razende, manshoge ventilator naar een boekenkast. “Deze is bijvoorbeeld van een wetenschapper aan de Hongkong Chinese University. Het gaat over hoe cultuur en economie een structureel probleem zijn. Westerse landen groeiden van agrarische naar meer zakelijke samenlevingen, maar China blijft nu al tweeduizend jaar vertrouwen op die agrarische sector. We probeerden mensen in China te laten begrijpen wat er in hun land gebeurt, maar je krijgt dit op het vasteland niet gepubliceerd.”

U werd gearresteerd op 24 oktober 2015 tijdens een bezoekje aan uw vriendin, die net over de grens woont. Wanneer wist u dat er iets mis was?

“Bij de grensovergang in Shenzhen moet je door twee poortjes. Ik ging door de eerste, en die sloot achter me. Maar de tweede ging niet open. Ik had niet door wat er gebeurde. Om me heen telde ik elf mensen – mannen en vrouwen, sommigen in douane-uniform, anderen in gewone kleren. Ik werd heel nerveus. Ze namen me mee naar een politiebureau en de volgende ochtend brachten ze me geblinddoekt, als een pakketje vastgebonden, met de trein naar Ningbo, een stad vlakbij Shanghai - waarschijnlijk omdat Gui daar al was. Daar moest ik een verklaring tekenen waarin stond dat ik geen contact zou opnemen met mijn familie, en geen advocaat zou inhuren.”

Acht maanden later, op een zondagavond, verschenen de verdwenen boekverkopers op televisie met een bekentenis. Ze zouden zich schuldig hebben gemaakt aan verboden handel, en in totaal 4000 boeken hebben verstuurd naar 380 adressen. Lam en twee van zijn collega’s wezen hun baas Gui Minhai als hoofdschuldige aan.

Later zei u dat u werd gedwongen die verklaring op televisie af te leggen. Dat suggereert dat u niet goed werd behandeld.

“Ze hoefden me niet te martelen. Sowieso zou het er op camera niet goed uitzien als ik gemarteld was. Maar het is onmogelijk om die verklaring niet af te leggen. Er zijn andere manieren om je mentaal kapot te maken.”

Hoe gebeurt dat?

“Eerst vertelden ze me niet welke misdaad ik had begaan. Dat maakte me erg ongerust. Daarna zeiden ze dat ik een gevangenisstraf tussen de tien en dertig jaar kon krijgen. Ik had dus geen idee hoelang het ging worden. Ze dreigden ook dat ik nooit meer buiten zou komen, opgesloten zou blijven zonder een rechtszaak. Ondertussen mocht ik geen contact hebben met de buitenwereld, ik was in mijn eentje opgesloten in een kamer.

“Later zeiden ze dat ik vastzat omdat ik boeken naar China had gestuurd met de bedoeling de staat te ondermijnen. Dat kon levenslang óf vijf tot acht jaar opleveren, afhankelijk van hoe goed ik me gedroeg en hoe goed ik meewerkte. Als ik de verklaring zou tekenen maar hem niet op camera wilde uitspreken, dan zou die verklaring dus niet oprecht zijn en zou ik niet meewerken.”

Wat deed dat met u?

“Het is net als tijdens de Culturele Revolutie, toen gingen schrijvers en intellectuelen door hetzelfde proces. Er was zoveel stress dat sommigen zich ophingen. Mensen uitten zulke harde kritiek, dat je niet meer weet hoe je het kunt oplossen. De enige uitweg is het beëindigen van je leven. Ik stond ook onder zulke druk, en die gedachten had ik ook.”

Droogjes vertelt Lam zijn verhaal, achteroverleunend in zijn bureaustoel. Aan het bureau hangen spandoeken met leuzen als ‘Free Hong Kong Revolution Now’. Zijn winkel is zijn thuis. Hij wast zich in de wasbak op het overdekte balkon, en zijn persoonlijke bezittingen bewaart hij onder de hoogslaper achter het bureau.

Vier maanden na de televisie-uitzending laten de Chinese autoriteiten Lam in het geheim terug gaan naar Hongkong. Hij moet zijn mond houden, maar geeft met hulp van parlementariër Albert Ho een persconferentie waarin hij precies vertelt wat er gebeurd is.

Wat bracht u ertoe om dat te doen?

“De Chinese veiligheidsdienst wilde dat ik naar de boekwinkel ging om de computer te halen waar alle klantgegevens in stonden. Oorspronkelijk vertelden ze dat ik twee dagen in Hongkong kreeg, maar op het laatste moment zeiden ze dat het toch in één dag moest. Ik durfde niet te klagen, want dan zouden ze misschien de hele trip annuleren. Toen ik in de winkel kwam, was mijn collega Lui Bo er. We praatten een uurtje en toen ging ik weg met de computer. Pas in het hotel besefte ik dat het de verkeerde was. Deze had al die data niet. Ik had het tegen mijn Chinese begeleiders kunnen zeggen, maar dan zouden ze me terugsturen naar de winkel en had ik Hongkong meteen moeten verlaten. Ik was nog steeds kwaad dat ze hun belofte hadden verbroken, dus ik besloot het ze pas na middernacht te vertellen zodat ik langer kon blijven. Die nacht zocht ik naar nieuws op mijn telefoon, ik zag hoeveel mensen er voor mij de straat op waren gegaan, en ik realiseerde me dat het nuttig kon zijn als ik alles openbaar zou maken.”

Dat was een moedige zet. Uw collega’s die al vrijgelaten waren, hielden zich juist stil. Was u niet heel nerveus?

“Ik twijfelde of het de goede beslissing was. Ik sliep niet goed die nacht. Ik nam alle mogelijke consequenties door - voor mezelf, mijn collega’s en mijn vriendin. Maar uiteindelijk was het mijn eigen beslissing. Wat ook meespeelde was dat duizenden mensen gedemonstreerd hadden tegen de invloed van China. Ik wist dat het niet alleen om mij ging. Peking had haar belofte gebroken en arresteerde onschuldige mensen.”

Liet de Chinese politie u daarna met rust?

“Ik logeerde bij mijn zus en ik werd zeker in de gaten gehouden. Op een gegeven moment liep een groep van acht of negen man achter me aan. Ik wist dat mijn collega Lee Bo door zo’n groep was gekidnapt, dus ik ging voor de zekerheid naar de (Hongkongse, ER) politie. Die bood me een maand lang onderdak, maar hoewel ze me beschermde tegen de Chinese autoriteiten, hield ze me ook weg bij de pers. De politie van Hongkong kende de waarheid, maar zweeg.”

U kreeg ook kritiek van onder meer uw vriendin, die zei dat het niet waar was dat uw recht op een advocaat u ontnomen werd. Heeft u nog contact?

“Ik voel me een beetje bedrogen door haar. Ze heeft alle contact verbroken. Dat begrijp ik ook wel weer. Iedereen moet dat voor zichzelf beslissen.”

Onder de vaag opgestelde nationale veiligheidswet kan iedereen in Hongkong in de problemen komen. U week uit naar Taiwan. Bevalt het u hier?

Lam grijnst veelbetekenend. “Niet echt. Maar er is veel te doen in Taiwan. Hier speelt ook die culturele kwestie die problemen veroorzaakt in China en in Hongkong. Economisch en politiek is Taiwan behoorlijk geavanceerd. Maar de cultuur loopt achter, die is bijna identiek aan die in China. De Taiwanese regering doet weinig moeite om hierover na te denken, en dat maakt Taiwan makkelijk beïnvloedbaar. Het bedreigt de stabiliteit van het eiland.”

Stuurt u nog steeds boeken naar China?

“Als het kan, zal ik weer gewoon boeken naar China sturen. Lezen is het recht van iedereen.”

Gui Minhai

Vanaf eind jaren tachtig woont uitgever en eigenaar van de boekhandel, Gui Minhai, in Zweden. Hij heeft de Zweedse nationaliteit en dat zorgt ervoor dat zijn arrestatie een hoop stof doet opwaaien in Europa. In januari 2018, drie maanden na zijn vrijlating, is hij onderweg naar Peking met twee Zweedse diplomaten als de Chinese veiligheidsdienst hem uit de trein haalt. Twee jaar later wordt hij tot tien jaar celstraf veroordeeld voor het ‘leveren van informatie aan het buitenland’. Ondanks druk van Zweden, zit Gui nog steeds vast. De zaak heeft bijgedragen bij aan een verslechtering van de relatie tussen beide landen. Zweden sloot de Confucius scholingscentra, en Göteborg en Linköping verbraken hun stedenband met respectievelijk Shanghai en Guangzhou.

Lees ook:

Activist Nathan Law: ‘Wie zegt dat het hier erger is dan in China, die begrijpt iets niet’

Mensen in democratische landen hebben geen idee wat er in China gaande is, zegt Nathan Law, een van de leiders van de protestbeweging in Hongkong. ‘Ik zal zo lang mogelijk vechten voor deze zaak, ook als dat betekent dat ik kan worden vermoord of word vervolgd.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden