Pilaren van de nieuwe snelweg in de bedding van de Tara bij Matesevo. Beeld Thijs Kettenis
Pilaren van de nieuwe snelweg in de bedding van de Tara bij Matesevo.Beeld Thijs Kettenis

ReportageInvesteringen

Hoe een snelweg de Chinezen invloed geeft in Montenegro

China leent Montenegro één miljard euro om een snelweg te financieren. Daar kleven risico’s aan. Wat als de staat de lening niet kan terugbetalen? Dan zal de politieke invloed van Peking toenemen.

Thijs Kettenis

In Matesevo kunnen ze hun geluk niet op. Vanuit het gehucht, bestaande uit een kruispunt met een café, een minimarkt en een paar huizen, kunnen ze sinds deze zomer in een halfuur naar Podgorica.“Die nieuwe snelweg is het beste wat ons ooit overkomen is. Hiervan durfden we zelfs niet te dromen”, zegt Viktor Vujisic (45) op een stoeltje voor minimarkt Tomovic.

Tot voor kort duurde de rit naar de hoofdstad van Montenegro twee uur, over een drukke, gevaarlijke tweebaansweg dwars door een diepe kloof. Sinds de oplevering in juli zoeft Vujisic bijna met twee vingers in de neus naar de hoofdstad over het gladde en brede asfalt van de fonkelnieuwe Prinses Ksenijasnelweg. En, misschien wel belangrijker: de inwoners van Podgorica in omgekeerde richting.

Daarvan profiteert het ingedutte en enigszins verpauperde naburige bergdorp Kolasin, vooral in de winter populair als wintersportbestemming. “Daar zitten nu ieder weekend de terrassen vol”, weet Nebojsa Tomovic (57), die even tevoren naar buiten is gekomen uit zijn winkel. Hij wijst over zijn schouder naar achteren, waar werklui een paar honderd meter verderop bezig zijn met de aanleg van een nieuwe verbinding naar de snelweg. Binnenkort verplaatst hij zijn zaak daarheen. “Deze snelweg is fantastisch voor het hele noorden van Montenegro. Maar nu moeten ze hem natuurlijk zo snel mogelijk doortrekken naar de grens met Servië.”

De nieuwe snelweg leidt door een fraai berglandschap. Beeld Thijs Kettenis
De nieuwe snelweg leidt door een fraai berglandschap.Beeld Thijs Kettenis

Astronomische kosten

Want voorlopig eindigt de eerste snelweg van Montenegro na 41 kilometer abrupt in zijn nietige woonplaats. Het baanvak moet onderdeel worden van bijna 170 kilometer snelweg die vanuit de havenstad Bar via Podgorica naar de grens met Servië loopt, en van daaruit door naar Belgrado. Maar het geld is op. Tegenstanders noemen de A1 dan ook smalend de weg naar nergens. En van die tegenstanders zijn er buiten dorpen als Matesevo een hoop.

Om te beginnen vanwege de astronomische kosten. De aanleg van het onlangs voltooide eerste stuk duurde dankzij veel tegenslag en vertraging zeven jaar en kostte naar schatting ongeveer 1,2 miljard euro. Daarmee is de weg naar nergens per kilometer een van de duurste snelwegen ter wereld. Dat wekt nauwelijks verbazing voor wie het adembenemende, onherbergzame landschap van Montenegro kent. Met ruige bergen die aan de kust steil in zee storten geldt het als een van de mooiste landen van Europa.

Het tracé van het deel dat nu af is begint bij Podgorica op honderd meter boven zeeniveau, maar klimt al snel naar 1200 meter, via 29 bruggen, 10 viaducten en 16 tunnels. Die bouwwerken beslaan volgens de regering 80 procent van het hele baanvak, dat nog geen kwart van de totale route is.

Dreigend faillissement

De tijdwinst is fijn voor de inwoners van Matesevo, mensen die in het weekend koffie willen drinken in Kolasin én Servische toeristen die in de zomer nu niet meer over een dodenweg hoeven te racen en een uur eerder aan hun favoriete Montenegrijnse strand liggen. Maar dit soort voordelen en de tolheffing (momenteel 3,50 euro per enkele reis voor een personenauto) wegen bij lange na niet op tegen de torenhoge kosten, concludeerden onder meer de Wereldbank en kredietbeoordelaars. De Europese Unie wilde het megaproject dan ook niet meefinancieren.

Wie er wel oren naar had, was China. Vanaf 2014 leende Podgorica in Peking bijna een miljard euro, en in ruil daarvoor werd de aanleg gegund aan de Chinese bouwgigant CRBC. De staatsschuld van het kleine Montenegro, met krap 660.000 inwoners, explodeerde tot boven de 100 procent van het bbp in 2021, toen de economie een gevoelige klap kreeg als gevolg van onder meer de afname van het toerisme door de covid-epidemie. De Chinese lening beslaat daarvan maar liefst een derde. EU-kandidaatlid Montenegro dreigde failliet te gaan nog voor het eerste stuk snelweg af was, en klopte voor hulp aan in Brussel.

Maar daar bleef de deur op slot. De EU financiert geen mislukte projecten van niet-leden, en al helemaal niet als die in een eerder stadium zijn afgewezen, was de boodschap. Daarop dekte Podgorica het valutarisico van de dollarlening af via Amerikaanse en Europese banken, wat enige verlichting bracht. Bovendien trekt de economie ook weer aan. Inmiddels is volgens de minister van financiën meer dan 100 miljoen afgelost, en bedraagt de staatsschuld iets minder dan 90 procent van het bbp.

Haven van Bar is aantrekkelijk voor Peking

Desondanks blijft de Chinese lening als een zwaard van Damocles boven het kleine Balkanland hangen, waarschuwen critici. “Wat als de staat een deel van de lening niet kan betalen? Dan kan China andere projecten afdwingen. Of zelfs een deel van de infrastructuur opeisen”, zegt Lazar Grdinic van Mans, een onderzoeksinstituut dat het regeringsbeleid van Montenegro kritisch volgt. De angst bestaat zo dat Montenegro dan niet meer alleen economisch, maar ook politiek afhankelijk wordt van China. En dat voor een land dat sinds 2017 lid is van de Navo.

Mogelijk laat Peking in zo’n geval zijn oog vallen op de niet te versmaden haven van Bar aan de Adriatische Zee. Die is via een spoorlijn verbonden met Servië en vanuit daar met de rest van het Europese vasteland, en daarmee strategisch zeer interessant. Nog ingewikkelder wordt het als de Chinese staatsbank besluit de lening door te verkopen aan een private partij. Dan is het een bedrijf dat mogelijk zeggenschap krijgt over vitale infrastructuur.

Ondanks deze risico’s zette Montenegro het controversiële project door. Drijvende kracht was Milo Djukanovic, destijds premier en nu president van het land, die al ruim dertig jaar aan de touwtjes trekt. Om hem heen hangt een zweem van corruptie. Alle contracten en andere relevante documentatie werden bestempeld tot staatsgeheim, wat de deur wagenwijd openzette voor allerlei gesjoemel. “Van parlementaire of publieke controle was zo geen sprake”, zegt Grdinic.

Niet op een doelmatige besteding van het geld, en op wie er werden ingehuurd als onderaannemers van de Chinezen. Aangenomen wordt dat dat lokale bedrijven zijn die goede banden hebben met Djukanovic. Uit eerder geheime, onlangs bekend gemaakte haalbaarheidsstudies blijkt dat de snelweg honderden miljoenen goedkoper had kunnen worden aangelegd.

Critici van de snelweg vormen nu de regering

Die stukken werden openbaar nadat Djukanovic’ partij bij verkiezingen in 2020 voor het eerst in de democratische geschiedenis van het land de macht verloor. Als president kreeg Djukanovic te maken met een regering van partijen die kritisch waren geweest over de aanleg van de snelweg. Een van de felste critici was de huidige premier Dritan Abazovic. Die verzorgde in juli desondanks de feestelijke opening.

“Deze weg verbindt Montenegro met Europa, opent nieuwe mogelijkheden voor ontwikkeling en geeft een impuls aan de lokale economie”, zei hij bij die gelegenheid. “En de geheimzinnigheid blijft intussen bestaan”, zegt Grdinic. Samen met andere organisaties eisen ze dat de regering uitlegt welk bedrag waaraan is besteed, waarom het zeven jaar moest duren om 41 kilometer snelweg aan te leggen, en hoe de deal met China in het belang was van de Montenegrijnen. Tevergeefs tot nu toe. “Af en toe lekt er iets uit naar de media, maar officieel wordt er niets bekend gemaakt. We wachten nog steeds op de belangrijkste documenten.”

Vervuiling in de Tara

Intussen hebben milieuorganisaties alarm geslagen over de grote milieuschade die de aanleg van de snelweg heeft aangericht, met name aan de rivier Tara. Die slingert door een schitterend berglandschap en loopt door de diepste kloof van Europa, reden waarom het stroomgebied op de lijst van werelderfgoed van de Unesco staat. “De Tara is over bijna zeven kilometer beschadigd, deels onherstelbaar”, zegt Azra Vukovic, directeur van milieuorganisatie Green Home. Met andere organisaties pleitte ze eerder voor een alternatief tracé, dat minder belastend zou zijn voor het landschap. Tevergeefs.

Deels is de aantasting met het blote oog te zien, bijvoorbeeld even buiten Matesevo. Daar hebben graaf- en bouwwerkzaamheden plaatsgevonden middenin de bedding van de rivier, om pijlers voor de snelweg aan te leggen. Een jaar geleden veroordeelde een rechter in Podgorica bouwbedrijf CRBC tot een boete van 200.000 euro wegens het toebrengen van schade aan vissen. ‘CRBC gebruikte pijpen om cementwater en ander afval van de snelweg af te voeren in drie kleine bassins in de bedding van de Tara. Ze gebruikten daarbij geen enkele vorm van filtering’, stond te lezen in het oordeel. CRBC heeft gezegd de schade te repareren.

“We hebben al drie plannen gezien, maar er is nog steeds geen herstel. Daarnaast is de aangerichte schade te groot om terug te draaien”, zegt Vukovic. Ook zij beklaagt zich over het totale gebrek aan transparantie rondom het megaproject. En ze houdt haar hart vast voor de volgende fases. Het stuk van Podgorica naar de kust moet langs of door het Meer van Shkodra, het grootste van Zuid-Europa. “Ook dat is kwetsbaar en beschermd natuurgebied”, vertelt Vukovic.

Viktor Vujisic en Nebojsa Tomovic voor de winkel van de laatste. Beeld Thijs Kettenis
Viktor Vujisic en Nebojsa Tomovic voor de winkel van de laatste.Beeld Thijs Kettenis

‘De rivier vindt altijd zijn weg’

De regering zoekt momenteel bij Europese banken naar financiering voor de volgende 24 kilometer, van Matesevo naar Andrijevica. Naar schatting kost dat deel een half miljard euro. Het gaat dwars door Komovi, een groene en ruige bergketen – ook die is beschermd. De EU financiert een nieuwe haalbaarheidsstudie voor de hele snelweg, waarin ook bouwstandaarden aan bod komen.

Terug in Matesevo begrijpen ze alle ophef niet. Met de Tara komt het vanzelf goed, denken ze daar. “Wij leven al generaties met de rivier”, zegt winkeleigenaar Tomovic. “Die vindt altijd zijn eigen weg. Er zijn hier al eerder bruggen gebouwd, en overstromingen geweest. Het duurt een paar jaar maar dan is alles weer normaal. Die milieuorganisaties zitten allemaal in de steden, levend van subsidies. Ze begrijpen er niks van.”

Bovendien, vult zijn vriend Vujisic aan: andere bergachtige landen in Europa hebben ook snelwegen. “Zorgen Zwitserland en Oostenrijk dan niet voor hun natuur? Of mag het daar alleen maar omdat zij jaren eerder begonnen zijn en die wegen allang af zijn? Mogen wij ons niet ook ontwikkelen? Dat zou niet eerlijk zijn.”

Drazen en Daliborka Rakocevic. Beeld Thijs Kettenis
Drazen en Daliborka Rakocevic.Beeld Thijs Kettenis

In twee uur naar Belgrado

Een paar kilometer stroomafwaarts schilt Drazen Rakocevic (49) een appel op het gras voor zijn huis. Tot voor kort lag dat in the middle of nowhere, nu kijkt hij uit op het verkeer dat op vijftig meter afstand voorbij raast. “Ik vind dat het wel meevalt met het geluid”, zegt hij monter.

Ook hij vindt het vooral handig dat hij in een halfuur in Podgorica kan zijn, waar hij ook een woning heeft in verband met zijn werk, in plaats van in bijna twee uur over een kronkelweg. “Misschien komt hier nu ook weer iets van het dorpsleven terug”, hoopt zijn vrouw Daliborka (44).

Een deel van de huizen om hen heen staat leeg – sommige ervan omdat de eigenaren zijn uitgekocht vanwege de aanleg van de snelweg door hun achtertuin. “En nu moeten ze hem doortrekken. Als we straks binnen twee uur in Belgrado kunnen zijn, is dat toch fantastisch?” Daliborka denkt daarbij ook aan haar twee kinderen van 17 en 19, en de generaties onder hen. Maar voor de ouderen is het lastiger. “Mijn moeder is weemoedig”, zegt Drazen. “Zij is altijd fel tegen deze weg geweest. Zij nam ons vroeger mee hiernaartoe om de drukte van de stad te ontvluchten. Voor de ruimte, de stilte en het natuurschoon. Ze is bang dat die met de snelweg voorgoed verdwijnen.”

Lees ook: Waar de EU haar relatie met China aftast, doet de Balkan al volop zaken

Vertegenwoordigers van de Westelijke Balkan reizen morgen niet af naar Brussel voor de EU-China-top. Hun landen zijn immers (nog) geen lid van de unie. Terwijl Brussel zijn relatie met Peking aan het aftasten is, doet de Balkan al volop zaken met China.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden