null Beeld Trouw
Beeld Trouw

VS-ColumnBas den Hond

Hoe een gouverneursstemming in Californië Biden vleugellam kan maken

Goede kans dat in Californië komende woensdag alles zijn gewone gang gaat. Een coronapandemie, droogte, bosbranden, gebrek aan betaalbare woningen, dakloosheid – niets wat de staat niet al maanden of jaren meemaakt.

Maar kijk ook niet op als de problemen van alledag dan zijn verdrongen door een politieke orkaan, die zijn invloed tot in het verre Washington DC zal laten voelen.

Want dinsdag kunnen de kiezers van Californië hun gouverneur afzetten.

Democraat Gavin Newsom zou dat niet moeten kunnen overkomen. Hij werd in 2018 gekozen met 63,3 procent van de stemmen. Zijn aanpak van de coronacrisis kan op goedkeuring rekenen van de meerderheid van de bevolking. En afzetting is een paardenmiddel, een tussentijds referendum om een gouverneur weg te sturen die, in dit geval, over een jaar toch al zou kunnen worden weggestemd – of niet – in een reguliere verkiezing.

Maar de democratie in Californië is een beetje apart. Een afzetreferendum kan afgedwongen worden door een betrekkelijk laag aantal inwoners: 12 procent van het aantal dat opkwam bij de laatste gouverneursverkiezing, en dat komt dit jaar neer op nog geen 7 procent van alle geregistreerde kiezers.

Als die drempel gehaald wordt, krijgen de kiezers een stembiljet waarop ze niet alleen kunnen aangeven of de gouverneur weg moet, maar ook wie van een lijst kandidaten de nieuwe gouverneur moet worden. Als een meerderheid voor afzetting stemt, wint daarna de kandidaat uit de lijst met het hoogste aantal stemmen. Dat hoeft dus niet de meerderheid te zijn.

Dat maakt afzetting in de staat Californië tot een aantrekkelijk politiek strijdmiddel voor een partij die in de minderheid is. Sinds 1913 is het al 179 keer geprobeerd, en werd de 12 procent elf keer gehaald. Maar de enige keer tot nu toe dat een meerderheid ook voor afzetting stemde, was in 2003. Toen werd de Democraat Gray Davis vervangen door filmster Arnold Schwarzenegger.

Gouverneur Gavin Newsom.  Beeld AP
Gouverneur Gavin Newsom.Beeld AP

Schwarzenegger uiteindelijk zelfs herkozen

Schwarzenegger haalde bij die gelegenheid geen meerderheid, hij scoorde 48,6 procent. Maar daarmee had hij de steun van meer kiezers dan de weggestuurde gouverneur, die het met 44,6 procent van de stemmen had moeten doen. Schwarzenegger had daardoor een redelijk stevig mandaat om de staat te leiden.

En hij deed dat als een gematigde Republikein. Hij combineerde rechtse ideeën met progressieve plannen. Hij probeerde de ambtenarenbonden aan banden te leggen en pleitte voor een wettelijke limiet aan de begrotingstekorten van de staat. Maar hij werkte ook aan het beperken van de uitstoot van broeikasgassen. In 2006 werd hij herkozen met 56 procent van de stemmen – een hele prestatie in een staat waar Democraten al tientallen jaren de meerderheid hebben.

Eén kanshebber uit 46

Mocht Californië in 2021 zijn gouverneur weer wegsturen, dan zullen de zeeën een stuk hoger gaan in Sacramento. Want de lijst met mogelijke opvolgers van Newsom telt maar liefst 46 namen. Daar zitten Democraten en Republikeinen bij van wie de naam niemand iets zal zeggen. Een paar anderen halen in peilingen een procent of vijf.

En één kandidaat springt eruit: met slechts 28,6 procent in de peilingen lijkt Larry Elder (69) toch de gedoodverfde opvolger van Newsom, mocht die het referendum verliezen.

Elder is een talkshowpresentator die put uit hetzelfde reservoir van politieke verontwaardiging als Donald Trump. Hij vindt alle opwinding rond de coronapandemie maar onzin. De beperkende maatregelen wil hij afschaffen. Ook al is hij zelf zwart, hij vindt al dat gepraat over het systemisch racisme dat zwarte Amerikanen ondervinden maar onzin. Als Barack Obama de zwarten meer op het hart had gedrukt bevelen van agenten op te volgen, heeft hij gezegd, zouden er de afgelopen tijd minder zijn doodgeschoten.

Larry Elder zou in een normale verkiezing in Californië geen enkele kans maken. Maar als gevolg van het tweetrapssysteem bij een afzetting is zijn verkiezing nu goed denkbaar. Er hoeft maar 50,01 procent van de kiezers voor afzetting van Newsom te stemmen, en Larry Elders leidt een nieuwe regering.

Fans gaan op de foto met de Trumpiaanse Larry Elder. Beeld Getty Images
Fans gaan op de foto met de Trumpiaanse Larry Elder.Beeld Getty Images

En ook al hebben de Democraten in beide volksvertegenwoordigingen in de staat de meerderheid, net als bij president Donald Trump kan ook een gouverneur Elder het komend jaar nog heel wat gedaan krijgen. Hij kan bij het Huis of Senaat mensen benoemen op hoge posten die zijn beleid prioriteit geven, en de uitvoering traineren van wetten die het parlement aanneemt. En hij zal vacatures bij rechtbanken tijdelijk mogen vervullen tot de volgende verkiezingen. Dat gaat Californië een aantal rechters opleveren die veel conservatiever oordelen dan daar gebruikelijk is.

En een van de belangrijkste bevoegdheden van een gouverneur van Californië reikt tot in Washington: als een van de twee senatoren van de staat ontslag neemt, of overlijdt, dan mag hij ook voor die post een tijdelijke vervanger aanwijzen. Dat zoiets het komend jaar aan de orde komt, is niet ondenkbaar: want senator Dianne Feinstein is 88 jaar oud.

Mocht zij komen te overlijden, wordt het een Republikein, zo hij al beloofd. En dan zijn de Democraten per direct hun huidige overwicht in de Senaat kwijt. Het zou de Democraten en president Biden politiek vleugellam maken, in ieder geval tot de verkiezingen van november 2022.

De 88-jarige senator Dianne Feinstein.  Beeld AP
De 88-jarige senator Dianne Feinstein.Beeld AP

Een paar weken geleden waren de Democraten in Californië flink zenuwachtig over dat scenario. De voor- en tegenstanders van het afzetten van Newsom hielden elkaar ongeveer in evenwicht.

Waren de Democratische kiezers teleurgesteld in Newsom? Waren ze nog steeds boos over dat hypocriete etentje in november in een peperduur restaurant, French Laundry, met meer mensen dan het maximum dat hijzelf had afgekondigd in coronatijd? Waren ze murw gebeukt door de pandemie en de branden en hadden ze het stembiljet dat iedereen per post had gekregen meteen weggegooid? Of hadden ze dat gedaan omdat ze ervan uitgingen dat Newsom toch wel zou winnen?

De laatste dagen halen de campagneleiders van Newsom opgelucht adem. De Democraten lijken wakker te zijn geworden. Of misschien heeft de landelijke woede onder Democraten over de nieuwe, strenge abortuswet in Texas hen gemotiveerd. In een gemiddelde van de laatste peilingen dat de politieke website Fivethirtyeight.com bijhoudt, zegt 55,7 procent dat de gouverneur moet blijven, en maar 41,3 procent dat hij weg moet.

Als de uitslag zich aan die peilingen houdt, is woensdag dus een gewone dag. Met bosbranden, watergebrek, veel te dure huizen, dakloosheid en een coronapandemie. En kiezers die daar liever een Democratische politicus mee laten worstelen dan een Republikeinse oproerkraaier.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden