Supporters van oud-president Trump in Florida bij Mar-A-Lago.

InterviewKenneth Manusama

Hoe een conservatieve interpretatie van de grondwet de Amerikaanse democratie bedreigt

Supporters van oud-president Trump in Florida bij Mar-A-Lago.Beeld ANP / EPA

Overleeft de Amerikaanse democratie het Hooggerechtshof? Eerder dit jaar werd het landelijke recht op abortus om zeep geholpen. Nu dreigt een reactionaire theorie over de Grondwet de presidentsverkiezingen in 2024 te ondermijnen.

Tanja van Bergen

Op 6 januari 2021, terwijl de harde kern van zijn achterban optrok naar het Capitool, haalde Donald J. Trump op Twitter uit naar zijn tweede man, Mike Pence. De vicepresident had geweigerd ‘te doen wat nodig is om ons land en onze Grondwet te beschermen’. Namelijk: alternatieve lijsten met kiesmannen accepteren uit staten waar Joe Biden een ‘dubieuze’ overwinning had geboekt.

De beelden van gewapende rednecks in het Capitool schokten de wereld, maar Trumps pogingen om de verkiezingsuitslag achteraf te manipuleren ontlokten buiten de VS vooral hoongelach. Kansloze acties, toch?

Vandaag dient voor het Amerikaanse Hooggerechtshof een zaak die kansloos kansrijk kan maken. In Moore versus Harper staat de Independent State Legislature Theory (ISL), centraal, een reactionaire interpretatie van de Amerikaanse Grondwet. “En als het hof deze theorie volgt, ligt straks de Amerikaanse democratie op haar gat”, zegt Kenneth Manusama, volkenrechtjurist en specialist in het Amerikaanse constitutionele recht.

Manusama (1972) doceert aan de VU en het Amsterdam University College. Hij maakt de podcast Amerikaanse Toestanden en werkt aan een boek waarin hij die toestanden in een historische context plaatst. Kernbegrippen daarbij zijn voor hem religie, het slavernijverleden én de Amerikaanse Grondwet. Want: “Zonder kennis van het constitutionele recht in de VS kun je Amerika niet begrijpen.”

Accessoire van een Trumpfan onderweg naar zijn speech op 15 november in Mar-a-Lago, Florida. Beeld AP
Accessoire van een Trumpfan onderweg naar zijn speech op 15 november in Mar-a-Lago, Florida.Beeld AP

Grondwet kreeg mythische status

Het land werkt al sinds 1789 met dezelfde grondwet, de oudste ter wereld. “De Amerikanen zijn daar enorm trots op. Voor hen belichaamt de Grondwet dat zij zich hebben losgevochten van de Britten en de eerste constitutionele democratie ter wereld hebben gevestigd. Dus aan die tekst mag niet worden getornd; die heeft door de eeuwen heen een mythische status gekregen. Terwijl het gewoon een politiek compromis was om dertien staten bij elkaar te houden.”

De grondwetverering leeft het sterkst bij de harde kern van de Trump-stemmers. De Luide Minderheid noemt Manusama ze. Hij schat hun aantal op een vijfde tot een kwart van alle stemgerechtigde Amerikanen. Diepgelovige witte conservatieve christenen, met een al even diepgevoeld verlangen: make America great again.

“MAGA wordt vaak weggezet als een loze kreet, maar deze mensen willen serieus terug naar de situatie van vóór 1954, het jaar waarin de rassenscheiding op openbare scholen werd afgeschaft. Of zelfs verder terug, naar het Amerika van voor 1870, waar de zwarten op papier gelijke rechten en plichten hadden, maar feitelijk nog steeds ondergeschikt waren. Een lagere klasse, bestuurd door een minderheid van witte mannen.”

Bij dit restauratieverlangen past de overtuiging dat de Grondwet ook in de 21ste eeuw moet worden toegepast zoals de Founding Fathers het voor ogen hadden toen zij de tekst schreven. En dat is precies de boodschap van de ISL-theorie, waarover Manusama zich zorgen maakt.

Kiesmannen voor de president

Hij duikt nogmaals de constitutionele geschiedenis in: “Puur formeel wordt de Amerikaanse president niet gekozen door de bevolking, maar door een college van kiesmannen. Zo staat het in de Grondwet. Oorspronkelijk kwam het volk er zelfs helemaal niet aan te pas. De kiesmannen werden aangewezen door de deelstaatparlementen en gingen als onafhankelijke denkers met elkaar in conclaaf.

“Maar dat systeem hield geen stand, omdat zich al snel twee politieke stromingen vormden, voorlopers van de Democraten en de Republikeinen, die het fundamenteel oneens waren over de koers van het land. Haat en nijd, ook toen al.”

Kenneth Manusama, volkenrechtjurist en specialist in het Amerikaanse constitutionele recht. Beeld
Kenneth Manusama, volkenrechtjurist en specialist in het Amerikaanse constitutionele recht.Beeld

Onder invloed van de partijvorming ontwikkelden de presidentsverkiezingen zich tot het politieke spel dat de VS nog steeds kennen: winner takes all. De (vice)presidentskandidaat die in een staat de meeste stemmen krijgt, haalt daarmee alle kiesmannen van die staat binnen. Vooral in de dichtbevolkte staten tikt dat aan: hoe meer inwoners, hoe meer kiesmannen.

Voor het Huis van Afgevaardigden geldt ook winner takes all, maar voor deze verkiezing worden de staten opgedeeld in kiesdistricten. En daar wordt al ruim twee eeuwen partijpolitiek mee geknutseld. De brutaalste trucs komen van de Republikeinen, die bij deze verkiezingen het meest te verliezen heeft. Zou in de VS gestemd worden zoals in Nederland, alles op een hoop, dan zouden de Republikeinen het bijna altijd afleggen. Van de jonge Amerikanen die gaan stemmen, kiest zelfs al driekwart Democratisch.

Bij de verkiezingen voor de Senaat blijft de GOP (de Grand Old Party, oude afkorting voor de Republikeinse Partij) overeind omdat alle staten twee senatoren mogen afvaardigen, ongeacht hun inwoneraantal. Dat bevoordeelt de dunbevolkte rurale staten, waar veel conservatief wordt gestemd.

Slim lijnen trekken

Het districtenstelsel redt de Republikeinen voorlopig nog bij de verkiezingen voor het Huis van Afgevaardigden. Door slim lijnen te trekken kan de uitkomst per district worden gemanipuleerd. Gerrymandering heet dat, naar gouverneur Elbridge Gerry van de staat Massachusetts die al in 1812 een district liet tekenen in de vorm van een salamander: de gerrymander.

Zulke manipulatie vormde ook de aanleiding voor Moore versus Harper. In het verkiezingsjaar 2020 verbouwden Republikeinen de districtenkaart in de staat North Carolina zó brutaal dat de hoogste rechter in North Carolina de aanpassingen verbood. Een poging de kaart nog voor de verkiezingen van november dit jaar erdoorheen te krijgen bij het Hooggerechtshof in Washington mislukte. Maar nu is het spel dan alsnog op de wagen.

De klagers willen niet alleen de aangepaste kaart veiligstellen voor de presidentsverkiezingen in 2024. Hun eis is fundamenteler: het Hof moet vastleggen dat voortaan uitsluitend deelstaatparlementen mogen bepalen hoe in hun staat de verkiezingen voor het federale bestuur worden ingericht. Want, stellen de klagers op basis van de Independent State Legislature Theory, zo staat het letterlijk in de Grondwet. Die kent deze bevoegdheid specifiek en uitsluitend toe aan de wetgevende macht (legislature), dús het parlement.

Een gevaarlijke redenering, vindt Manusama: “Rechters in de staten hebben dan niets meer te zeggen over gerrymandering of andere trucs die de uitkomst van verkiezingen beïnvloeden. Een identiteitsbewijs met foto eisen. Stemlokalen sluiten, zodat kiezers lang moeten reizen. Stemmen per post afschaffen. Stemmen op zondag verbieden. Als het Hof meegaat in de ISL-theorie, kunnen deelstaatparlementen zelfs eerder vastgelegde bepalingen in hun eigen grondwet negeren.

null Beeld  Bart Friso
Beeld Bart Friso

Zorgen dat mensen minder gaan stemmen

“De Republikeinen weten: hoe hoger de opkomst, des te groter de kans dat wij gaan verliezen. Dus we moeten gewoon zorgen dat minder mensen gaan stemmen.”

Minder zwarte mensen. Want zij zijn oververtegenwoordigd aan de onderkant van de samenleving, waar overwegend Democratisch wordt gestemd. Maar deze onbemiddelde Amerikanen hebben doorgaans geen identiteitsbewijs met foto. Ze kunnen geen vrij nemen van hun werk om twee uur naar een stemlokaal te reizen. En ze stemmen juist wel op zondag, omdat de kerken hen oproepen dat na de dienst te doen.

Door in een uitspraak de ISL-theorie als valide redenering te gebruiken, zou het Hooggerechtshof deze discriminatie van groepen stemmers zo ongeveer legitimeren. Maar er is een nog alarmerender scenario. Manusama: “Deelstaatparlementen zouden wetten kunnen aannemen die het mogelijk maken bij de presidentsverkiezingen in 2024 de stem van het volk opzij te schuiven. Wetten die zeggen: de kiesmannen worden gekozen in algemene verkiezingen, tenzij... En dan volgen de ontsnappingsclausules. Te veel onduidelijkheid. Of fraude. Zo kunnen ze bij een ongunstige uitslag verkiezingen ongeldig verklaren en alsnog hun eigen kiesmannen naar voren schuiven.

“Er zijn signalen dat zulke wetten al worden voorbereid, zodat ze ruim voor de verkiezingen van 2024 kunnen worden ingevoerd. De vraag is wel of de Trumpisten het nog aandurven. Er is sinds de verkiezingen in november een andere dynamiek bijgekomen: we weten niet in hoeverre de GOP de komende maanden nog de partij van Trump blijft.

null Beeld AFP
Beeld AFP

Jesus is my Savior, Trump is my President

“Maar 2023 wordt hoe dan ook een belangrijk jaar, met veel schuivende panelen op politiek en juridisch gebied. Voorlopig heeft De Luide Minderheid de GOP nog in haar greep. En de rol van de deelstaatparlementen daarin is groot.

“De Republikeinen hebben dat slim gedaan. Zij werken al jaren aan dominantie in de deelstaatparlementen. De fanatiekelingen zitten daar. En nu dienen ze wetten in. Over abortus. Over wat op scholen niet mag worden onderwezen. Want ook het geloof is voor de Trumpisten van meet af aan een instrument geweest om een scheiding aan te brengen: ‘Ongelovigen zijn geen echte Amerikanen’, zeggen ze. ‘Dat zijn wij.’

“Er is een vlag die je een aantal keren zag langskomen op 6 januari: ‘Jesus is my Savior, Trump is my President’. Die tekst zegt het volgens mij allemaal. Religie gaat boven alles, inclusief de president. Congresleden zoals Lauren Boebert benoemen het hardop: de kerk moet zeggen wat de staat moet doen, niet andersom.”

Zijn voorlopige conclusie: “De gevaren voor de Amerikaanse democratie zijn reëel. De manier waarop verkiezingen lokaal worden georganiseerd, en in hoeverre daarbij checks & balances kunnen worden ingezet, is daarom van vitaal belang.”

Een koude burgeroorlog

In het boek waarvoor Manusama onlangs een uitgeefcontract heeft getekend wil hij uitwerken wat de democratische rechtsstaat in de VS volgens hem zo structureel kwetsbaar maakt en welke rol religie en het slavernijverleden daarin spelen. “Ik noem het een koude burgeroorlog die eens in de zoveel tijd opwarmt. Een historische cirkelgang.

“Wat ik door de hele Amerikaanse geschiedenis heen zie, is de permanente worsteling van met name de zwarte minderheid om zich vrij te maken, gelijke rechten te krijgen. En in die ontwikkeling is het altijd twee stappen vooruit, een stap terug. Actie-actie-reactie. Nu zitten we weer in zo’n backlashperiode.”

Het Trumpisme ziet Manusama vooral als een reactie op Barack Obama. “Voor De Luide Minderheid kwam zijn verkiezing in 2008 als een enorme schok. Dat een zwarte man president kon worden! Ze voelden het in hun vezels: dit is ons Amerika niet meer. In ons Amerika is de witte mens de baas.”

Ergens op internet zag hij een meme voorbijkomen: “Make America John Wayne Again. Geen woord over de inheemse bevolking die werd uitgeroeid. Niets over de Chinese immigranten en latino’s die ondergeschikt werden gemaakt. Of de zwarte cowboys die er ook waren. Alleen de vrije witte man die zijn gang kon gaan. Uitverkoren om in de negentiende eeuw het grondgebied uit te breiden naar het westen. Zo ziet De Luide Minderheid Amerika uit de cowboytijd.”

Alles komt er nu ongeremd uit

Het valt hem op hoe openlijk de MAGA-sentimenten worden uitgesproken. “Bij Fox News is het wel heel erg. Alles wat daar lange tijd ondergronds bleef, komt er nu ongeremd uit. Ook over de positie van de vrouw. En over Joden.

“Maar er wordt ook meer gehitst op sociale media. En Elon Musk laat ze allemaal weer toe. Nee, Twitter is er de laatste weken niet prettiger op geworden.

“Ik ben trouwens benieuwd naar de reacties op dit verhaal. Eigenlijk weet ik al dat er mensen zullen zijn die zeggen: daar brengt er weer een alles in verband met racisme, woke, et cetera.”

Hij weet ook al wat zijn antwoord zal zijn: “Lees die Grondwet. Lees de geschiedenis.”

Lees ook:

Het Hooggerechtshof neemt de verkiezingsregels onder de loep – tot afgrijzen van de Democraten

Het hof buigt zich over verkiezingsregels, en dat kan grote gevolgen hebben voor de Amerikaanse democratie

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden