null Beeld Suzan Hijink
Beeld Suzan Hijink

Frankrijk

Hoe de ‘zelfingenomen en afstandelijke’ Macron voor de verkiezingen zijn imago oppoetst

Emmanuel Macron beloofde niets minder dan een revolutie toen hij aantrad als president, een totaal nieuwe manier van politiek bedrijven. Maar de praktijk blijkt weerbarstig en de sociale breuklijnen in het land diep. Deel 1 van een serie over de Franse verkiezingen.

Kleis Jager

Emmanuel Macron kwam uit het bijna niets. Tussen zijn benoeming voor een eerste publieke functie, minister van economische zaken, en zijn verkiezing als president op 7 mei 2017 zaten twee jaar en acht maanden. Dat is extreem weinig voor een land waar het presidentschap altijd de kroon is geweest op politieke carrières waar nooit een einde aan lijkt te komen.

De hoofdprijs zonder enige training of ervaring, het land keek stomverbaasd en geïntrigeerd toe. Omdat het was gelukt de jongste president ooit te worden, hij was 39, is Macron misschien gaan denken dat hij in staat zou zijn om zijn land te transformeren, zoals hij dat uitdrukte.

Een boek dat zijn campagne begeleidde kreeg Revolutie! als titel. Macron zou het land verlossen van oude vormen en gedachten, een einde maken aan elk denkbaar keurslijf om ruim baan te geven aan een nieuwe dynamiek. Hij doelde op modernisering van de economie, bijvoorbeeld een belastingstelsel dat niet langer mensen straft die succesvol zijn en die investeren in bedrijven en innovatie. Maar zeker ook op een geheel nieuwe kijk op de politiek, die het buiten de oude partijkaders zocht. Emanuel Macron zou de links-rechtstegenstelling, die tot een impasse had geleid, overstijgen en de manier waarop het land wordt bestuurd grondig wijzigen.

Wensen en grieven noteren

Vijf jaar later is duidelijk dat van de oude politiek vooralsnog nog geen afscheid is genomen, ook al draagt de president soms een hoodie.

“Ik ben letterlijk op de grenzen gestuit van ons politieke systeem”, zei Macron in de herfst van 2016 toen hij aftrad als minister van economische zaken om zijn eigen beweging En Marche! te beginnen. De jonge, enthousiaste, hoogopgeleide aanhang, die marcheurs of helpers werden genoemd, trok door het land om overal aan te bellen en de wensen en grieven van vele duizenden burgers te noteren.

De Franse omslag

De Fransen kiezen in april een nieuwe president. Emmanuel Macron beloofde bij zijn aantreden in 2017 een omwenteling voor zijn land. Hij zou de ongelijkheid aanpakken, de Fransen meer inspraak geven en de politiek grondig hervormen. Trouw trekt komende tijd het land in om te zien of dat is gelukt.

Stond de verovering van de macht – met het aankloppen op zo veel mogelijk Franse deuren – in het teken van de horizontale benadering, de uitoefening ervan bleef ook bij president Macron ouderwets verticaal.

Het is ook lastig, want voor de Fransen is een president verantwoordelijk voor alles. Bovendien kreeg Macron tijdens zijn termijn de ene crisis na de andere voor zijn kiezen. En dus zagen de Fransen alsnog een president die volop gebruik maakt van de grote ruimte die de Vijfde Republiek (1958-heden) aan het gekozen staatshoofd geeft. Een president die over de kleinste details waakt en zelf de aankondigingen doet. Zo hield Macron tijdens de coronapandemie in zestien maanden tijd negen keer een televisietoespraak.

Beste jongetje van de klas

In zijn huidige campagne probeert Macron weer aan te knopen bij het nederige begin van vijf jaar geleden. Avec vous zo luidt de slogan, ‘Samen met u’. Een boodschap waarmee hij zijn imago van het ‘arrogante beste jongetje van de klas’ van zich af probeert te schudden. De foto’s van een ongeschoren Macron in spijkerbroek en hoodie hebben ook dat doel. Ze maken duidelijk dat de president dag en nacht werkt nu het oorlog is in Oekraïne, en dat hij ook maar een gewoon mens is.

Of anders is daar zijn fraaie webserie in Netflix-stijl Le Candidat. Hier zien we onder meer hoe Macron zich achter de schermen oplaadt voor de presentatie van zijn verkiezingsprogramma. Als hij zich na vier uur praten naar huis laat rijden, stapt hij een eindje voor het Élysée-paleis uit om het laatste stukje naar huis te voet af te leggen. Hij maakt nog even een praatje met een jogger en een paar studentes. Zelfingenomen en afstandelijk, Macron?

Het zijn vermakelijke, dynamische beelden. Maar ze leggen er onbedoeld de nadruk op hoezeer alles in Frankrijk uiteindelijk draait om de man aan de top. Iedereen kijkt omhoog, want daar moet het heil vandaan komen.

Zijn partij En Marche!, inmiddels La République en Marche (LRM), is een wankel vehikel geworden dat de indruk wekt dat er buiten Macron zelf geen toekomst is voor het macronisme. De marcheurs wonnen in juni 2017 314 van de 577 zetels in de Assemblée Nationale, de Franse Tweede Kamer. Maar bij dat succes in de slipstream van de leider bleef het, op lokaal niveau sloeg LRM nooit aan. De gemeenteraadsverkiezingen en de regionale verkiezingen gingen jammerlijk verloren.

Ze zouden alles anders doen, de marcheurs die zich nadrukkelijk afficheerden als buitenstaanders, amateurs zelfs, in de politiek. Zij waren gekomen om met de frisse blik van de praktijk het land beter te maken, niet om de eigen achterban tevreden te houden. Zij waren wetgevers, geen sociaal werkers.

Op de markt en de kermis

De opstand van de gele hesjes, die in 2018 met hun protesten het land op zijn kop zetten, zorgde voor de eerste ontnuchtering. Opeens was duidelijk dat het de moeite waard is om je op de markt en de kermis van je thuisbasis te vertonen. Want wie daar kwam, wist dat met een ecotaks op brandstof en een verlaging van de snelheidslimiet op provinciale wegen de lont in het kruitvat was gestoken.

Politieke of bestuurlijke vernieuwing werd door Macron vooral als communicatiemiddel gebruikt. Het veelbesproken Grand Débat dat volgde op de revolte van gele hesjes, wekte hoge verwachtingen. Begin 2019 debatteerden burgers in meer dan tienduizend zaaltjes door het hele land over de vraag wat hen dwars zat. Wie dat wil, kan in de Bibliothèque nationale de France in Parijs de 400.000 gescande pagina’s zien van de klachtenregisters die op gemeentehuizen lagen. Maar met de uitkomsten werd niets gedaan.

Met de ‘Burgerconventie voor het Klimaat’ lanceerde Macron een andere poging voor bestuurlijke vernieuwing. Hierbij werden 150 burgers door het lot aangewezen om mee te praten over CO2-uitstoot. De president zei wat snel en onhandig toe dat hij al hun voorstellen zou overnemen in een wetsvoorstel, wat hij uiteindelijk niet kon waarmaken.

Toch zegt Macron het niet op te geven. Wat hem betreft wordt het Grand Débat in zijn tweede termijn zelfs permanent. De Franse burger wordt uitdrukkelijk uitgenodigd om mee te praten over grote ingrepen in het onderwijs, de gezondheidszorg en een plan met nog onduidelijke contouren dat voor een nieuw evenwicht tussen wetgevende en uitvoerende macht moet zorgen.

Sociale barrières slechten

De gele hesjes werden gesust met een flink pakket koopkrachtmaatregelen ter waarde van 10 miljard euro. Daarbij werd – zonder dat zij hier om hadden gevraagd – het symbool van de Franse elite geofferd op het altaar van hun woede. De École Nationale d’Administration (ENA), waar Macron zelf ook een oud-leerling van is, wordt op de schop genomen. De ENA geldt sinds 1945 als dé weg naar de top van de ambtenarij en openbaar bestuur. De ENA stoomt via een strenge selectie de besten klaar voor de belangrijkste functies in het staatsapparaat. Zo zouden sociale afkomst en ‘de juiste contacten’ er niet meer toe doen.

De wil om sociale barrières te slechten is er, maar de breuklijnen zijn diep en dateren niet van vandaag of gisteren.

Dat wordt ook keer op keer geïllustreerd door onderzoek naar de aanhang van Macron en die van zijn populistische uitdagers. Volgens het onderzoeksinstituut Cevipof is niemand zo tevreden met het eigen bestaan als de kiezers van Macron. 68 procent van hen geeft het eigen bestaan een cijfer tussen de 7 en de 10, slechts 5 procent van zijn kiezers is ontevreden. De kiezers van Marine Le Pen, de presidentskandidaat namens het rechtse Rassemblement national, zijn het vaakst ontevreden (22 procent) en het minst vaak tevreden (35 procent), gevolgd door die van de radicaal-linkse leider Jean-Luc Mélenchon (20 procent ontevreden, 38 procent tevreden).

Macron tegen Le Pen

Net als in 2017 lijkt de tweede ronde van de verkiezingen op 24 april te gaan tussen Emmanuel Macron en Marine Le Pen. Opnieuw een finale die haarscherp een tweedeling blootlegt: de meer welvarende hoger opgeleiden staan hier tegenover classes populaires (volkse klassen). De eersten wonen vaker in de grote stedelijke agglomeraties, de laatsten bevolken vooral de periferie en de kleine en middelgrote steden.

Niemand lijkt te twijfelen aan een nieuwe overwinning van Macron. Het gevoel dat de strijd om het presidentschap is gestreden voor deze is begonnen wordt versterkt door de oorlog in Oekraïne. Maar het zal een herverkiezing zijn die de interne spanningen niet oplost of de kloof in de samenleving dicht. Macron II zal kunnen regeren, ook als de resultaten van LRM bij de parlementsverkiezingen van juni tegenvallen – en die kans lijkt groot. Het ziet ernaar uit dat hij verder kan met de steun van andere sociaal-liberalen zoals zijn ex-premier Édouard Philippe, die al een eigen formatie met dit doel heeft opgericht.

Maar door de smalle sociologische basis waar Macrons presidentschap op rust – het Frankrijk waar het goed mee gaat – ontbreekt waarschijnlijk de brede politieke en maatschappelijke consensus die nodig is voor een echte transformatie van Frankrijk.

Lees ook:

Lukt het via Tinder wél om Franse jongeren naar de stembus te lokken?

Jonge Franse stemgerechtigden kwamen bij de regionale verkiezingen vorig jaar nauwelijks opdagen. De jongerenbewegingen van politieke partijen halen alles uit de kast om hen over te halen volgende maand wel te gaan stemmen voor een nieuwe president.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden