Demonstrant tegen de inauguratie van Loekasjenko in september dit jaar. Beeld AFP
Demonstrant tegen de inauguratie van Loekasjenko in september dit jaar.Beeld AFP

TerugblikWit-Rusland

Hoe de Wit-Russen zich al ver voor de verkiezingen verzetten tegen president Loekasjenko

De protesten tegen Loekasjenko in augustus waren voor velen een verrassing. Maar het broeide al veel langer in Wit-Rusland. Oost-Europa-correspondent Michiel Driebergen legt uit hoe de volksopstand zich al jaren aankondigde.

In de zomer van 2019, een jaar voordat de bom barstte, ontmoette ik in Minsk een groep moeders. Hun kinderen, minderjarige jongeren, zaten vast voor kleine drugsdelicten. Ze waren veroordeeld tot zeven of tien jaar cel, waarbij ze dwangarbeid moeten verrichten. In de strafkolonies bleek mishandeling en psychische marteling aan de orde van de dag. “Je persoonlijkheid verdwijnt er”, vertelde een 17-jarige jongen me. Als door een wonder was hij vrijgekomen.

Het protest van de moeders was dapper en eenzaam. Iedereen wist dat Wit-Rusland onder Aleksandr Loekasjenko een politiestaat was, maar daarmee kwam je pas in aanraking als je je verzette. In 2016 hief de Europese Unie de sancties tegen de president op, nadat hij een bemiddelende rol had gespeeld in het conflict tussen Rusland en Oekraïne. Hij liet politieke gevangenen vrij, maar over de duizenden jonge delinquenten repte niemand.

Tienduizenden demonstranten protesteerden begin september vreedzaam tegen Loekasjenko. Beeld AFP
Tienduizenden demonstranten protesteerden begin september vreedzaam tegen Loekasjenko.Beeld AFP

Ondertussen ging het al jaren economisch bergafwaarts met Wit-Rusland. De industrie leunde op verouderde staatsbedrijven en het landbouwsysteem bestond uit kolchozen, collectieve boerderijen die produceerden voor de staat. Loekasjenko wentelde de crisis af op de bevolking, door gevangenen te misbruiken als goedkope arbeiders en met de afkondiging van een ‘parasietenbelasting’: mensen die niet of te weinig werkten, moesten daar financieel voor boeten. Het straatprotest dat volgde werd neergeslagen, maar de belasting werd wel ingetrokken.

Dat gaf de Wit-Russen moed. In het voorjaar van 2018 tekenden de bewoners van de stad Brest protest aan tegen een vervuilende accufabriek. Tweeduizend mensen gingen de straat op en veertigduizend handtekeningen werden opgehaald - in die tijd waren dat ongekend hoge aantallen. Toen de demonstraties verboden werden, gingen de Brestenaren elke zondag gezamenlijk de duiven voeren op het centrale plein, een vorm van creatief verzet die de regering in de war bracht. Eerst werden de demonstranten beboet, toen ontsloeg Loekasjenko de fabrieksdirectie, vervolgens liet hij protestleiders oppakken: het duivenvoeren ging stug door. “Loekasjenko is de voeling met de werkelijkheid verloren. Daarom is hij bang voor ons”, vertelden de demonstranten mij.

Creatief verzet in Brest: toen demonstreren werd verboden, gingen Brestenaren elke zondag samen duiven voeren. Beeld Michiel Driebergen
Creatief verzet in Brest: toen demonstreren werd verboden, gingen Brestenaren elke zondag samen duiven voeren.Beeld Michiel Driebergen

Waar Loekasjenko bang voor was, wist activist en anarchist Mikola Dziadok haarfijn uit te leggen: de dictator was als de dood voor burgers die zich organiseren. In buurland Oekraïne was de bevolking in 2014 in opstand gekomen tegen corruptie en de pro-Russische koers van de regering, zónder dat de officiële oppositie daar leiding aan gaf. De president vreesde een herhaling van dit scenario in Wit-Rusland, aldus Dziadok, die jarenlang gevangen zat en als professioneel activist voortdurend in de gaten werd gehouden door de KGB.

Oktober dit jaar: de politie slaat protesten nog altijd keihard neer. Beeld AFP
Oktober dit jaar: de politie slaat protesten nog altijd keihard neer.Beeld AFP

De achilleshiel van Loekasjenko

Loekasjenko’s achilleshiel was de onvermijdelijke integratie met Rusland: ambtgenoot Poetin zette hem tijdens de maandelijkse ontmoetingen flink onder druk om te komen tot een uniestaat. Terwijl het Kremlin telkens verregaande integratieplannen liet lekken, die in 2021 definitief vorm moesten krijgen, presenteerde Loekasjenko zich voor zijn bevolking als ‘hoeder van de onafhankelijkheid’. “Wij kunnen prima samen verder”, wees Loekasjenko tijdens een persconferentie naar zijn buurman Poetin. “Maar bent ú klaar voor eenheid?”, vroeg hij, met zijn vinger naar de camera’s wijzend.

De president zag de bui al hangen. In Wit-Rusland ontluikte juist een soort patriottisme, waarvoor de vroegere wit-rood-witte vlag van stal werd gehaald en cursussen werden gegeven in de eigen taal, het Wit-Russisch. In het land wordt vooral Russisch gesproken. “We moeten ontsnappen aan de bezetting van de Russische wereld”, vertelde een docente na de les. Activist Mikola Dziadok omschreef integratie met Rusland als “de ware fobie voor activisten en oppositie”.

Bij protesten in augustus wordt de wit-rood-witte vlag van stal gehaald. Beeld AFP
Bij protesten in augustus wordt de wit-rood-witte vlag van stal gehaald.Beeld AFP
Protest in Minsk op 6 september. Beeld AFP
Protest in Minsk op 6 september.Beeld AFP

Het belachelijk maken van de corona-pandemie, afgelopen voorjaar, was de druppel. In mei sprak ik een Wit-Russische collega-journalist die net hersteld was van ‘longontsteking’, zoals de arts zijn plotselinge longziekte omschreef. Terwijl in het ziekenhuis mysterieuze, gesloten afdelingen werden ingericht, speelde de president in een bomvol ijshockeystadion een partijtje mee. “Ziet u hier soms een virus vliegen?”, vroeg hij een verslaggeefster. De burgers namen het heft in eigen hand: ze zamelden massaal beschermende kleding in voor artsen. “Er is sprake van een ontwaakt burgerschap”, zei de journalist, die verrast was. “De mensen komen helpen, zonder dat de staat hen dat bevolen heeft.”

Augustus 2020, demonstranten tonen wonden die de politie heeft veroorzaakt. Beeld AFP
Augustus 2020, demonstranten tonen wonden die de politie heeft veroorzaakt.Beeld AFP

Loekasjenko moet zich in het nauw gedreven hebben gevoeld toen zich serieuze tegenkandidaten meldden voor de presidentsverkiezingen van 9 augustus, zoals een voormalige bankdirecteur en een succesvolle IT-ondernemer. Hij liet hen simpelweg vastzetten. De vrouw van een andere kandidaat, een blogger die werd gearresteerd, wordt nu op handen gedragen: Svitlana Tichanovskaja. Zij is de echtgenote en de moeder, die als oppositieleidster vanuit een buitenlandse schuilplaats het verzet aanvoert van het volk tegen de politiestaat.

Lees ook:

Meer stukken van Michiel Driebergen:

Vrouwen zijn de drijvende kracht achter de Wit-Russische protesten
Verslag van drie dagen in Wit-Rusland: protesteren, zonder eten in een propvolle cel, en dan weer aan het werk

Het verzet in Wit-Rusland is een strijd van verstand tegen destructie

Bijna niemand zag het Wit-Russische protest aankomen, ook slavist Sjeng Scheijen niet. Zijn gesprek met pianist Vital Stahievitch had hem misschien aan het denken moeten zetten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden