Amazone

Hoe de transport van soja het leven van Braziliaanse vissers overhoop gooit

Francisco Oliveira van de visserskolonie in Itaituba.Beeld wies ubags

Wat is het effect van de groeiende populariteit van soja op lokale gemeenschappen in Brazilië? Verslaggever Wies Ubags ging naar het hart van het Amazonegebied en zag hoe de grote voedingsconcerns, die de soja exporteren en er grote havens bouwen, een bedreiging zijn voor de vissers en andere lokale gemeenschappen. 

“Ik ben gaan vissen om geen dief te zijn!” Francisco Oliveira (59), een ­gedrongen, knoestige man met een forse dosis humor, zegt het zonder omwegen en schaamt zich er niet voor. Hij is in armoede geboren en heeft nooit scholing gehad om de maatschappelijke ladder te beklimmen. Met liefde praat hij over de vissen en hun eigenaardigheden in de Tapajós, zijn rivier in het Braziliaanse deel van de Amazone, die altijd gul de monden van de streekbewoners heeft gevoed.

Nu is er een kink in de kabel. Oliveira heeft het eerder meegemaakt. In Tucuruí, in het oosten van de enorme deelstaat Pará, waar hij is geboren, was het een waterkrachtcentrale die de vissers uit hun dorpen verdreef. “De rivier stond bijna droog, maar als de centrale water loosde, kwam er een enorme hoeveelheid water vrij. Dat overleeft de vis niet.”

Veiligheidsrisico's

Hier in Itaituba zijn het de havens van grote bedrijven die dwars door de Amazone soja naar de noordelijke zeehavens van Pará verschepen. Ze hebben het leven van de vissers overhoop gegooid. De havens, met grote silo’s waarin soja wordt opgeslagen, liggen aan de overkant van de rivier Tapajós die het stadje Itaituba in tweeën snijdt.

Oliveira: “Ons leven wordt beheerst door de havens en de enorme sojaboten. Ze nemen onze ruimte volledig in. Er zijn zogenaamde gebieden met veiligheidsrisico’s ingesteld, waar we niet meer mogen komen. Niet alleen de vissen lijden onder deze situatie, wij hebben zelf ook last van het fijnstof met landbouwgif dat van de boten waait.” Over niet al te lange tijd zijn er geen vissers meer in Itaituba, voorspelt hij.

Vergunningen

Het zou het einde zijn van een lange traditie. Precies honderd jaar geleden, in 1919, formaliseerde de overheid de visserskolonies. De rivieren in het land werden opgedeeld en aan verschillende groepen toegewezen.

“Wij hier zijn Z56”, zegt Oliveira. “En dat is precies het gebied waar de havens liggen en waar we niks kunnen doen. Daarom gaan we naar andere gebieden, maar daar opereren andere vissers met net zo’n vergunning. Als wij in hun water vissen, krijg je dus ruzie.” 

Hij zucht en gaat eens verzitten op zijn gammele stoel. “Wij krijgen van niemand geld, dit hele boeltje hier betalen we zelf”, zegt hij, wijzend naar de inventaris van het clubhuis van de visserskolonie: een koelkast, vier bureautjes met beeldschermen en een paar stoelen voor bezoekers.

Compensatie

“De kranten staan vol over ontbossing, maar dat is hier niet zo’n groot probleem”, gaat Oliveira verder. “De mensen zijn gewend grond te hergebruiken. Ze verbranden geen bos voor nieuw land. Onze zorg is de rivier.” Voordat de havens er lagen, golden er ook al beperkingen, legt hij uit. Tussen 15 november en 15 maart mogen bepaalde vissoorten niet met netten worden gevangen om de paaitijd niet te verstoren. “We krijgen daarvoor van de overheid compensatie. Daarmee konden de paar honderd vissers hier prima leven, tot de agrobusiness kwam. Die zegt gewoon: ga opzij, hier kom ik! Ze zijn gewend dat overheidsinstanties braaf meewerken. Het is de moderne wereld waar we hier mee te maken hebben. Het is een schande.”

Ook dat heeft Oliveira al eens zien gebeuren in zijn geboortestreek Tucuruí. De bouw van de waterkrachtcentrale werd door de plaatselijke overheid omarmd, omdat die werkgelegenheid zou opleveren. Toen de centrale af was, waren de mensen niet meer nodig. “Met de havens hier ging het net zo. Tijdens de bouw was er veel werk, daarna nog maar voor weinigen. Wie het nog het best hebben getroffen, zijn de mensen die in een hotel werken, in een winkel of in een bar.

“Mijn kinderen zijn geen vissers meer. Twee werken in een bedrijf in Santarém en de derde is teruggegaan naar Tucuruí. De vierde zoekt goud ver weg in de jungle. We vechten tegen een tsunami die steeds hoger wordt. Ontwikkeling gaat ten koste van iets, de arme betaalt.”

Itaituba Beeld wies ubags

De Amazone geldt als een beschermd natuurgebied van onschatbare waarde, maar tegelijkertijd is het een wingewest voor het internationale bedrijfsleven. Trouw ging naar het hart van het regenwoud om de lokale effecten van economische ontwikkeling te onderzoeken.

Deel 2 van een serie over de lokale effecten van economische ontwikkeling.

Beeld Louman & Friso

Lees ook: 

Het Wilde Westen ligt midden in de Amazone

In Itaituba, een rivierstadje in het Amazonegebied, is iedereen op zoek naar rijkdom. De burgemeester is veroordeeld vanwege illegale houtkap, migranten beproeven hun geluk. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden