Een gedenkplaats voor journalist Jan Kuciak en zijn vrouw. De foto van het stel is iconisch geworden.

Slowakije

Hoe de Slowaken het vertrouwen in hun land verloren na de moord op journalist Jan Kuciak

Een gedenkplaats voor journalist Jan Kuciak en zijn vrouw. De foto van het stel is iconisch geworden. Beeld Andrej Balco

Journalist Jan Kuciak deed onderzoek naar corruptie in Slowakije en moest dat met de dood bekopen. Twee jaar later gaat het land zwaar verdeeld naar de stembus. ‘Er is zoveel vuiligheid naar boven gekomen.’ 

Het is niet lang zoeken naar het huis waar onderzoeksjournalist Jan Kuciak en zijn verloofde Martina Kusnirova woonden. Aan het hek van hun huis in het dorp Velka Maca – ten oosten van Bratislava ­– hangen plastic bloemen en hartjes. En die ene foto die iconisch is geworden, niet alleen in Slowakije maar ook daarbuiten: twee jonge mensen die verwachtingsvol – wang tegen wang – de camera in kijken. Bij dit rijtjeshuis verborg ex-soldaat Miroslav Marcek zich twee jaar geleden en wachtte op het moment dat Kuciak en Kusnirova thuis kwamen. Marcek schoot Kuciak in zijn borst en Kusnirova in haar hoofd; ze overleden ter plekke. Een handlanger van de schutter besloot mee te werken met justitie en werd veroordeeld tot vijftien jaar cel.

Ook Marcek bekende tijdens de rechtszaak rondom de moord, die vorige maand onder grote belangstelling begon. Hij staat niet als enige terecht, ook een tussenpersoon, een chauffeur en een oligarch moeten voor de rechter verschijnen. Die laatste, zakenman Marian Kocner, wordt ervan verdacht opdracht te hebben gegeven voor de moord. Kuciak onthulde voor zijn dood in tientallen verhalen corruptiepraktijken van deze oligarch. De naam van Kocner staat in witte letters op het hek gekalkt, naast namen van andere hooggeplaatste figuren zoals ex-premier Robert Fico. Daar doorheen in grote uitgelopen gele verfletters: ‘Laska je silnejsia ako zla’, ‘Liefde is sterker dan het kwaad’.

Een geliefde collega

Is twee jaar na de dubbele moord het kwaad ingedamd? Is corruptie aangepakt? Hebben politici en rechters schoon schip gemaakt? Wat voor erfenis heeft Jan Kuciak achtergelaten? En hoe zal die nalatenschap zich vertalen in de uitslag van de verkiezingen in Slowakije die eind februari worden gehouden?

“Ik herinner mij nog elke minuut van de eerste dagen na de moord”, zegt hoofdredacteur Peter Bardy in de vergaderruimte van Aktuality.sk in Bratislava, de nieuwssite waar Kuciak voor zijn dood werkte. Een grote poster met Kuciaks beeltenis en de hashtag #allforJan hangt aan de muur. “Toen de maandagochtend na de moord duidelijk was dat de twee gevonden dode lichamen van Jan en Martina waren heb ik als eerste de redactie bij elkaar geroepen. De journalisten die op pad waren vroeg ik hun auto aan de kant te zetten en toen heb ik het iedereen tegelijk verteld.”

Hoofdredacteur Peter Bardy van Aktuality.sk.Beeld Andrej Balco

Kuciak was een geliefde collega, zegt Bardy. “Hij werkte hard, was bescheiden en ontzettend slim. Hij was de architect van een nieuwe vorm van onderzoeksjournalistiek in Slowakije. Hij wist een heel helder beeld te schetsen van corruptie – in de politiek, bij justitie en in de zakenwereld – door allerlei openbare bronnen handig met elkaar te combineren. Zijn werk was bijna te vergelijken met dat van een politierechercheur. Zo ontdekte hij dat Kocner zich schuldig maakte aan illegale praktijken en belastingfraude.”

In het najaar van 2017 belde de zakenman Kuciak op en bedreigde hij hem. “Ik heb mijzelf heel vaak afgevraagd of ik genoeg heb gedaan om hem te beschermen”, zegt Bardy. “Het blijft lastig om te accepteren wat er is gebeurd. De eerste paar dagen na de moord was het heel moeilijk om het werk weer op te pakken. Maar we zijn journalisten, we beseften dat we zijn werk moesten voortzetten, we moesten verder, nieuwe motivatie vinden.”

Fatsoenlijk Slowakije

Naast de vergaderzaal zitten zo’n tien journalisten geconcentreerd tegen de deadline aan te tikken, hier en daar staan lege koffiemokken. Het zijn drukke tijden met de lopende rechtszaak en de aanstaande stembusgang. “Dit worden de eerste parlementaire verkiezingen na de moord”, zegt Bardy. “We staan op een kruispunt. De verkiezingsuitslag moet straks aantonen of we verandering willen in dit land.” Zijn nieuwsorganisatie Aktuality.sk heeft in elk geval wel al een metamorfose ondergaan. “Na de moord hebben we hier de hele manier van werken veranderd. Jan was onderdeel van een klein team onderzoeksjournalisten binnen onze redactie. Nu houden we ons allemaal bezig met onderzoeksjournalistiek, dat was een wens van de medewerkers zelf. We zijn heel gedreven om de mensen op te sporen die corruptie elke dag mogelijk maken, die met illegale zaakjes hun geld verdienen.”

De schok ging twee jaar geleden verder dan de redactie van Aktuality.sk, en golfde door het hele land. Net als het gevoel dat er iets moest gebeuren, vertelt de 29-jarige Katarina Pazmany in een koffietentje vlak bij het Vrijheidsplein in Bratislava. Daar organiseerde ze een paar dagen na de moord samen met haar man en wat vrienden een grote herdenkingsbijeenkomst voor Kuciak. “We vonden dat we niet stil konden blijven. We kondigden het aan op Facebook, maar we hadden niet verwacht dat er 25.000 mensen op af zouden komen. We hielden een minuut stilte, staken kaarsen aan. Het was een koude avond; padvinders deelden ondertussen thee uit en er waren gezinnen met kinderen. Iedereen was aardig voor elkaar, de sfeer was zo kalm en respectvol. Het was mooi dat er bij deze tragedie – waar veel mensen boos en gefrustreerd over waren – ook ruimte was voor andere emoties, voor wat menselijkheid.”

Geen enkele verantwoordelijkheid

Pazmany dacht dat het bij die ene bijeenkomst zou blijven. “Maar toen de politici geen reactie gaven op de moord en geen enkele verantwoordelijkheid namen voor wat er was gebeurd, voelden we dat we meer moesten doen. Een beweging begon te groeien, we gaven er de naam ‘Za slusne Slovensko’ – voor een fatsoenlijk Slowakije – aan, verwijzend naar de decente sfeer die we bij de herdenking zo sterk gevoeld hadden.”

Het was een hectische tijd, vertelt Pazmany. De activisten organiseerden naast hun banen het ene protest na het andere. “Op het hoogtepunt gingen in Bratislava wel 70.000 mensen de straat op. We voelden de verandering in de lucht. En niet alleen hier; in veel andere steden en dorpen werden ook bijeenkomsten georganiseerd. Sinds de val van het communisme waren er niet meer zulke massale protesten geweest. Burgers begonnen hun macht te voelen.” Het werd tijd om eisen te formuleren. “We wilden betrouwbare mensen in het parlement en de regering zien. En natuurlijk een onderzoek naar de moord op Kuciak en naar de corruptiepraktijken die hij boven water had weten te krijgen.”

Op de muur van het huis waar Jan Kuciak vermoord werd, staan de naam van de oligarch wiens corruptiepraktijken hij onthulde en namen van andere hooggeplaatste Slowaken. Beeld Andrej Balco

Het voorjaar van 2018 bracht de eerste concrete veranderingen. Onder druk van de straat stapten premier Fico en zijn minister van binnenlandse zaken op; ook het hoofd van politie ruimde het veld. In het imposante witte presidentiële paleis in de hoofdstad nam een jaar later, na de presidentsverkiezingen, een anti-corruptieadvocate zitting: Zuzana Caputova.

In essentie goede mensen

Ook al is haar macht beperkt, de komst van president Caputova was van grote symbolische waarde, zegt Viera Zuborova, op de zolderkamer van het Bratislava Policy Institute dat zij leidt. “Caputova heeft laten zien dat je met een positieve campagne een verkiezing kunt winnen. De Slowaken hebben nu voor het eerst ervaren dat je ook op politici kunt stemmen die in essentie goede mensen zijn. Na de moord op Kuciak hebben we een nieuw soort politici – onder meer vanuit de protestbeweging – zien opkomen. Hoe ik hen zou omschrijven? Ik vind ze wat naïef en vraag mij ook wel af of ze de logica van het politieke bedrijf voldoende begrijpen.”

Behalve de opkomst van een nieuwe golf politici zag Zuborova nog een ontwikkeling. “De zittende politieke elite lijkt de banden met ‘giftige’ figuren rondom hen te verbreken.” Toch heeft de moord op Kuciak niet alleen voor een frisse wind in de politiek gezorgd, zegt de politicoloog. “Deze gebeurtenis heeft Slowakije flink gepolariseerd. Het land is nu meer verdeeld dan na de val van het communisme. Extreem-rechtse politici hebben misbruik gemaakt van de moord en spelen in op het cynisme van mensen. Ze beweren dat Kuciak een buitenlandse geheim agent was die door George Soros werd betaald.” De Amerikaans-Hongaarse miljardair en filantroop George Soros duikt in Oost-Europa al snel op in samenzweringstheorieën.

Ook Pazmany en haar collega-activisten werden al snel na de moord doelwit van complotdenkers. “Premier Fico liet de nationale veiligheidsdienst live op televisie vertellen dat wij stenen op de pleinen zouden hebben neergelegd om mee te gooien. Buitenlandse agenten zouden ons hebben geholpen, beweerde hij. Je moet niet vergeten dat een groot deel van de Slowaken in samenzweringen gelooft. We kregen haatmail; er werd zelfs gezegd dat mijn baby een ‘Soroskind’ was. Op een gegeven moment vroeg mijn eigen oma of ik salaris kreeg van Soros.”

Kussentjes en thermoskannen koffie

De dubbele moord schudde niet alleen de politiek maar ook de rechtspraak in het land op. Vorige maand begon de rechtszaak tegen vier verdachten. Slowaakse journalisten zijn in groten getale op deze zevende zittingsdag in alle vroegte afgereisd naar de zwaarbeveiligde rechtbank even buiten het stadje Pezinok. In de regen onder een paraplu doet een tv-presentatrice alvast een stand-up. De rest bereidt zich in de benauwde persruimte voor op weer een lange zittingsdag. Ze hebben kussentjes mee om op de harde houten banken in de rechtszaal te leggen en thermoskannen koffie. Even later wordt slechts een van de verdachten – Tomas Szabo, die ervan wordt verdacht als chauffeur te hebben opgetreden na de moord – in een grijze hoody de rechtszaal in gebracht.

Geflankeerd door bewapende en gemaskerde politieagenten neemt hij plaats in het verdachtenbankje. Daar tegenover zitten Kuciaks ouders dicht tegen elkaar aan. Ook Kusnirova’s moeder is aanwezig en overlegt met de advocaat. Op het programma staat de geestelijke gezondheid van de verdachten. Twee aangeschoven deskundigen moeten daar hun licht over laten schijnen. Even later bepaalt de rechter dat dit achter gesloten deuren zal gebeuren. De journalisten zuchten. Ze hebben zich vastgebeten in de zaak.

Er staat dan ook veel op het spel, zegt hoofdredacteur Bardy. “Dit is de belangrijkste rechtszaak in de geschiedenis van Slowakije tot nu toe. Dit proces kan een eerste stap zijn om de betrouwbaarheid van de instituties die de democratie moeten beschermen in ons land terug te winnen. Want volgens mij is dat het grootste probleem van Slowakije; de bevolking heeft geen vertrouwen in parlementariërs, politiemensen en rechters.”

De moordenaar waande zich onaantastbaar

Deze rechtszaak kan een keerpunt betekenen, denkt ook advocaat Robert Vasko van Transparency International. In het krappe kantoortje van de corruptiewaakhond in een buitenwijk van Bratislava legt hij uit dat het probleem van corruptie in Slowakije zo groot is omdat hooggeplaatste figuren niet vervolgd worden. “De vermoedelijke moordenaar – want hij is nog niet schuldig bevonden – dacht dat hij onaantastbaar was omdat hij goede relaties had met hooggeplaatste figuren, onder anderen bij de politie, het bureau van de aanklager en in de regering. Maar dat had hij verkeerd. Het publiek was woedend na de moord en drong aan op vervolging. Dat de dader er niet mee wegkomt is een positieve ontwikkeling, maar ik vind het wel heel erg dat daar zo’n verdrietige gebeurtenis aan vooraf is gegaan.”

De muur van het huis waar de vermoorde journalist Jan Kuciak woonde met zijn eveneens omgebrachte vriendin Martina KusnirovaBeeld Andrej Balco

De omvang van de corruptie die naar boven komt tijdens de rechtszaak heeft Vasko verbaasd. “Er is zoveel vuiligheid naar boven gekomen. En ik denk dat de doos van Pandora nog verder geopend zal worden. Kocner had bijvoorbeeld de gewoonte gesprekken op te nemen waarmee hij mensen later kon chanteren. Daar kan nog veel uitkomen.” Ook al het onderzoek dat Kuciak verricht heeft, staat nu in de schijnwerpers. Het laatste stuk dat de onderzoeksjournalist schreef, ging over de aanwezigheid van de Italiaanse maffia in Slowakije. “Nu is bijvoorbeeld duidelijk geworden dat de assistent van ex-premier Fico een relatie had met een topfiguur binnen de ’Ndrangheta. Dat is ongehoord in een modern EU-land.”

Eén rechter stapte al op vanwege banden met Kocner. Drie anderen worden volgens Vasko nog onderzocht. Maar genoeg is het volgens hem nog zeker niet. “Rechters, aanklagers en politiemensen moeten allemaal schoon zijn, ze moeten dienen als rolmodellen. Anders is het publiek zelf ook sneller geneigd tot corruptie.” Kocner is niet de enige oligarch in het land die zijn macht probeert uit te breiden. “Allerlei onzalige zaken ontvouwen zich nu voor onze ogen onder toezicht van het publiek.” Maar is de aandacht van het publiek na twee jaar niet al verslapt? “Het klopt dat mensen nu niet meer massaal de straat op gaan. Maar ik denk dat mensen nog altijd met deze gebeurtenissen bezig zijn, ook straks bij de verkiezingen.”

Moe van het actievoeren

Op het winderige plein in het centrum van Bratislava, waar na de moord op Kuciak en Kusnirova regelmatig duizenden mensen protesteerden, lopen voetgangers haastig voorbij. Niemand kijkt naar het geïmproviseerde monumentje voor het verloofde stel: kaarsjes en een foto die tegen een muur is aangeplakt. Maar aan de vooravond van de stembusgang moet het hier weer zwart zien van de mensen. Dan organiseert ‘Za slusne Slovensko’ een grote bijeenkomst. Als het aan Pazmani ligt is dat meteen ook de laatste activiteit van de beweging. “Ik denk dat we moeten stoppen. Na twee jaar actievoeren naast onze banen en gezinnen zijn we moe geworden. We discussiëren al een tijdje over de volgende stap. Moeten we na de verkiezingen doorgaan of niet? Misschien is het tijd om andere mensen aan te moedigen het stokje over te nemen. Ik heb al gehoord dat er een nieuwe beweging is ontstaan die plannen in die richting heeft. Als we stoppen zullen we nog wel elk jaar op 21 februari – de dag van de moord – een grote herdenking organiseren.”

Aan herdenken is ook hoofdredacteur Bardy toe. “Er zijn plannen om hun huis in Velka Maca af te breken. Niemand wil in een huis wonen waar twee mensen zijn gedood. Op die plek kunnen we een klein monument plaatsen met wat bomen eromheen. Dat zou een mooie plek zijn waar familie, vrienden en collega’s in alle rust stil kunnen staan bij de dood van Jan en Martina.”

Onvrede heerst in de peilingen

Op 29 februari kiezen de Slowaken – voor het eerst na de moord op Jan Kuciak en zijn verloofde Martina Kusnirova – een nieuw parlement. Volgens de peilingen zou de sociaal-democratische regeringspartij Smer-SD flink in populariteit zijn gedaald. In de nasleep van de moord zijn veel verhalen onthuld over corruptie bij politici van deze partij.

Tegelijkertijd zijn nieuwe partijen boven komen drijven die beloven corruptie te bestrijden, zoals de sociaal-liberale Progresívne Slovensko die in 2017 is opgericht en door de nieuwe president Zuzana Caputova een flinke impuls heeft gekregen. Ook richtte ex-president Andrej Kiska vorig jaar een nieuwe partij op: Za l’udi. Hij weet onder anderen jonge mensen uit de burgerbeweging ‘Za slusne Slovensko’ aan te trekken.

De komende verkiezingen zullen alle ogen vooral gericht zijn op het extreem-rechtse Ludova strana Nase Slovensko, dat volgens de peilingen op een tweede plek kan eindigen. Ook deze partij speelt in op de onvrede bij de stemmers over de door schandalen achtervolgde zittende politieke elite.

Lees ook:
Hoe komt EU-lid Malta aan deze verziekte politieke cultuur?

Ze houden elkaar de hand boven het hoofd, er is corruptie en er zijn banden met louche zakenlieden. Bij het onderzoek naar de moord op journalist Daphne Caruana Galizia komen politici er slecht van af. Hoe komt EU-lid Malta aan deze verziekte politieke cultuur? Op zoek naar een antwoord, in de steile steegjes en op de hoge vestingsmuren van het eiland.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden