null Beeld Colourbox
Beeld Colourbox

EssayVerenigde Staten

Hoe de Republikeinen verstrikt raakten in hun eigen web van leugens

De leugens waar opportunistische Republikeinen jarenlang van profiteerden, dreigen de partij én Amerikaanse democratie nu te kannibaliseren, waarschuwt Albertine Bloemendal.

Albertine Bloemendal

Precies tien jaar geleden reisde ik, in de aanloop naar de presidentsverkiezingen tussen Republikein Mitt Romney en Democraat Barack Obama, als freelancejournalist door de Verenigde Staten. Aan één gesprek in het bijzonder heb ik sindsdien vaak teruggedacht.

Bij een campagnekantoor in Wisconsin sprak ik twee Republikeinse vrijwilligers. Ze waren bang. Bang voor de toekomst van Amerika. Bang voor de nationale veiligheid. Bang voor hun eigen veiligheid. Ze vreesden dat als Obama herkozen zou worden, hij Amerika – mede geïnspireerd door antikoloniale ideeën die hij met zijn Keniaanse vader zou delen – moedwillig van binnenuit te gronde zou richten.

Dat idee had de rechtse polemist en complottheoreticus Dinesh D’Souza verspreid in zijn documentaire 2016: Obama’s America. Van deze productie, met geraffineerd knip-en-plakwerk en een suggestieve voice-over, kregen we in Nederland weinig mee, maar het was een ware hit onder conservatieve Amerikanen.

Albertine Bloemendal (1984) studeerde Amerikanistiek in Nijmegen en promoveerde bij geschiedenis in Leiden op een proefschrift over de trans-Atlantische betrekkingen. Ze werkte als journalist, onder meer voor Trouw, en is nu universitair docent Amerikanistiek bij de Radboud Universiteit in Nijmegen.

De campagneleider greep niet in

De twee in Wisconsin waren zeker niet de enigen die dat najaar dergelijke zorgen uitten. Van Nevada tot Pennsylvania en van Arizona tot Iowa, in praktisch elke staat waar ik kwam, haalden Amerikanen die voornemens waren op Romney te stemmen opmerkelijk vaak soortgelijke scenario’s aan.

Wat dit gesprek van andere onderscheidde, was dat de lokale Republikeinse campagneleider meeluisterde terwijl het vrijwilligersduo het ene na het andere compleet van de werkelijkheid losgezongen idee deelde. Keer op keer dacht ik: nu zal toch het moment komen waarop hij zegt: ‘O, maar jullie weten toch wel dat dát niet waar is? Daar hoef je niet bang voor te zijn. Dat klopt niet.’ Maar hij greep niet in. Hij liet ze praten.

Hun op misinformatie gebaseerde angsten waren voor deze vrijwilligers de belangrijkste motivatie om zich in te zetten voor de Republikeinse campagne. De campagneleider zag zich niet genoodzaakt hen die motivatie te ontnemen door hun theorieën te ontkrachten.

Republikein John McCain koos ervoor om politiek leiderschap te tonen. Beeld AP
Republikein John McCain koos ervoor om politiek leiderschap te tonen.Beeld AP

Ongefundeerd gerucht

Hoe anders was dat vier jaar eerder, toen John McCain de Republikeinse presidentskandidaat was. Ook hij nam het op tegen Barack Obama, die toen streed voor zijn eerste termijn als president van de Verenigde Staten en als eerste Afro-Amerikaan een serieuze kans maakte. In die tijd deed het ongefundeerde gerucht de ronde dat Obama niet in de VS was geboren en dus geen president kón worden. Zakenman Donald Trump was een van de aanjagers van deze birther-beweging.

Als McCain werd geconfronteerd met misinformatie over zijn tegenstander, dan greep hij in. Zo zei een vrouw tijdens een campagnebijeenkomst dat ze Obama niet kon vertrouwen omdat ze had gelezen dat hij een Arabier was en… Voordat ze haar zin af kon maken, nam McCain haar al nee-schuddend de microfoon uit handen: “Nee, mevrouw, hij is een fatsoenlijke huisvader, een burger… met wie ik het toevallig oneens ben over fundamentele kwesties. En daar gaat deze campagne over.”

Republikein McCain koos ervoor om zijn verantwoordelijkheid te nemen en politiek leiderschap te tonen.

Nu, in 2022, lijkt verantwoordelijkheid nemen maar een enkele Republikein gegeven. Liz Cheney is vicevoorzitter van de commissie die de bestorming van het Capitool in 2021 onderzoekt, en een van de weinige Republikeinen die het waagt zich uit te spreken tegen Donald Trump. Dat die aanval op het hart van de Amerikaanse democratie zich kon voordoen, zei Cheney tijdens een recente hoorzitting, is te wijten aan één man: Donald Trump.

Liz Cheney in haar rol als vicevoorzitter van de commissie die de bestorming van het Capitool in 2021 onderzoekt. Beeld ANP / EPA
Liz Cheney in haar rol als vicevoorzitter van de commissie die de bestorming van het Capitool in 2021 onderzoekt.Beeld ANP / EPA

Het pad geëffend

Het is een moedige uitspraak, maar ook een problematische. Door Trump aan te wijzen als enig verantwoordelijke, poetst Cheney de verantwoordelijkheid weg die ook zijzelf draagt. Zij en vele Republikeinse politici met haar. Trump kon zijn rol immers spelen omdat anderen zijn pad hadden geëffend.

Gedreven door opportunisme en angst voor hun positie bouwden veel Republikeinen mee aan een politiek ecosysteem dat ruimte gaf aan Trump en zijn Grote Leugen van de gestolen verkiezingen. En nu zitten deze politici zelf gevangen in het web van leugens waar ze eerder garen bij dachten te spinnen.

Net als de campagneleider in Wisconsin kozen ze ervoor om onwaarheden die hen politiek welgevallig waren niet tegen te spreken. Die leugens, vaak gesponnen rond onderwerpen die sterke emoties zoals angst en verontwaardiging oproepen, bleken een potent middel om kiezers op te fokken en naar de stembus te drijven en op een Republikeinse kandidaat te stemmen. Of vooral: tégen een Democratische kandidaat.

Opkomst van de Tea party

Die verandering werd zichtbaar na de verkiezingen van 2008. Tijdens Obama’s eerste termijn won een nieuwe conservatieve stroming binnen de Republikeinse Partij aan macht: de Tea Party-beweging. Aanhangers eisten een compromisloze politiek. Gematigde Republikeinen die bereid waren samen te werken met Democraten werden weggezet als ‘Rino’s’, Republicans in name only.

De Tea Party zette een zuivering in, waarbij alles wat geassocieerd werd met gematigdheid, het partij-establishment of samenwerking met de Democraten verdacht werd. Samenzweringstheorieën waren wél populair in delen van de Tea Party. Je daartegen uitspreken werd ­risicovol.

Die leugens en samenzweringstheorieën bleken voor Republikeinse politici zeer waardevol: ze hielpen om kiezers te engageren en om ze vast te houden. Natuurlijk vergrootte ook de opkomst van sociale media, filterbubbels en echokamers hun populariteit, maar door het gebrek aan krachtige tegenspraak droegen ook Republikeinse leiders bij aan een politiek klimaat waarin misinformatie, leugens en samenzweringstheorieën welig konden tieren.

John McCain had willen winnen, maar hij vond een eerlijke wedstrijd spelen belangrijker. Zijn tijd was voorbij. De ongefundeerde theorieën kregen niet alleen significante groepen kiezers in hun ban, maar ook de Republikeinse Partij zelf. Ze verspreidden zich zo breed onder het electoraat dat die politici afhankelijk werden van de kiezers die ze aanhingen. Hun opportunisme maakte ze tot slaven van dit electoraat.

Voormalig president Donald Trump tijdens een toespraak op 22 oktober 2022 in Robstown, Texas.  Beeld Getty Images
Voormalig president Donald Trump tijdens een toespraak op 22 oktober 2022 in Robstown, Texas.Beeld Getty Images

De gematigden delfden het onderspit

De meer gematigde Republikeinen lukte het niet om hun achterban op eenzelfde wijze te enthousiasmeren. Voor hen leken er nog maar twee opties: afdruipen of de fanatiekelingen naar de mond praten. Bij diverse Republikeinse voorverkiezingen wonnen de Tea Party-kandidaten en delfden de gematigden het onderspit. Onder hen partijprominenten als Eric Cantor, de Republikeinse nummer twee in het Huis van Afgevaardigden, en Dick Lugar, sinds 1977 senator namens Indiana, die goed samenwerkte met Democratische collega’s als Joe Biden en Barack Obama.

Dit was de partij die Donald Trump aantrof toen hij zich in 2016 kandidaat stelde voor het presidentschap namens de Republikeinen. Hij wist de fanatieke kiezers aan zich te binden en verder op te stoken. Gedekt door zijn achterban kon hij het zich veroorloven zich weinig aan te trekken van het partijestablishment dat even sputterde, maar de Trump-aanhang nooit tegen de haren durfde in te strijken.

Al hebben de Amerikaanse kiezers hem in 2020 de deur gewezen – iets dat hij niet wil accepteren – Trumps machtsbasis blijft. Hij kan nog altijd loyaliteit afdwingen binnen de partij.

De rug recht gehouden

Trump wist zijn achterban te overtuigen dat de verkiezingsoverwinning hem was ontstolen. Het Amerikaanse systeem piepte en kraakte tijdens Trumps onrechtmatige pogingen de verkiezingsuitslag naar zijn hand te zetten. Dat hij daarin niet slaagde, lijkt grotendeels te danken aan slechts een kleine groep Republikeinen op cruciale plaatsen, die hun rug op cruciale momenten wel recht hielden: gouverneurs en secretaries of state die de verkiezingen binnen hun staten overzien en verantwoordelijk zijn voor certificering van de resultaten.

Ook Trumps vicepresident Mike Pence, die vier jaar lang ziende blind en horende doof was, ging het te ver om de verkiezingsregels aan z’n laars te lappen. Voor een coup d’état schrok hij terug.

Vanwege de Grote Leugen van de gestolen verkiezingen bestormde de Trump-aanhang het Capitool. Na afloop toonden ook Republikeinse politici zich ontdaan.

Maar waar Mitch McConnell, de leider van de Republikeinse fractie in de Senaat, daags na de bestorming sprak van ‘een gewelddadige opstand’ bedoeld om ‘de vreedzame overdracht van de macht na rechtmatig bekrachtigde verkiezingen’ te voorkomen, stemde hij amper anderhalve maand later tegen een veroordeling van Trump.

Van de oude stempel

Vrijwel alle kritische stemmen binnen de partij verstomden. De posities van Republikeinen die zich wel uitspraken, kwamen onder druk. Het lot van Liz Cheney is exemplarisch. Zij is een vooraanstaand Republikein van de oude stempel die een district in de conservatieve staat Wyoming vertegenwoordigt in het Huis van Afgevaardigden. Na lang het politiek opportune spel te hebben meegespeeld, besloot zij zich na 6 januari toch openlijk uit te spreken tegen Trump en zijn Grote Leugen.

Zij is een van de tien Republikeinse afgevaardigden die stemden voor een afzettingsprocedure tegen Trump. Honderdvijfennegentig van haar partijgenoten stemden tegen. Met Adam Kinzinger, een Republikeinse afgevaardigde die zich niet meer verkiesbaar stelt, nam zij zitting in de onderzoekscommissie van Congresleden die de gebeurtenissen van 6 januari onder de loep neemt.

Dit binnen de Republikeinse Partij uitzonderlijke vertoon van moed werd direct afgestraft. De Republican National Committee, het belangrijkste partijorgaan, veroordeelde Kinzinger en Cheney vanwege gebrek aan loyaliteit aan de door Trump afgedwongen partijlijn. Het document waarin dit werd vastgelegd noemde de aanval op het Capitool een vorm van ‘legitiem publiek debat’.

Tot inkeer gekomen

Afgelopen zomer verloor Cheney de Republikeinse voorverkiezingen in haar district. De winnaar? De door Trump gesteunde Harriet Hageman, die de uitslag van de verkiezingen van 2020 wél in twijfel trekt.

Al is ze tot inkeer gekomen, Liz Cheney liep in een strik die ze zelf heeft helpen spannen. Met het overgrote deel van haar partijgenoten was ze medeplichtig aan de radicalisering van de Republikeinse partij door zich niet eerder krachtiger tegen de partijkoers uit te spreken, door niet eerder te vertrouwen op de overtuigingskracht van haar eigen ideeën.

Nu veel Republikeinen hun lot aan electoraal opportunisme hebben gekoppeld, lijkt alleen een correctie door het bredere electoraat de koers van de Grand Old Party nog te kunnen keren. In november zijn er verkiezingen voor een nieuw Huis van Afgevaardigden, een derde van de senaat en talloos veel functies op lagere niveaus.

Of die correctie er komt is zeer de vraag: zeker 60 procent van de Republikeinen – een op de drie Amerikanen – gelooft dat Joe Biden de verkiezingen van 2020 niet heeft gewonnen. Republikeinen in meerdere staten gebruikten de Grote Leugen als legitimering voor nieuwe verkiezingsregels die het moeilijker maken om te stemmen, met name voor groepen kiezers die geneigd zijn op Democraten te stemmen.

De door Trump gesteunde Harriet Hageman won van Liz Cheney in de voorverkiezing in het district Cheyenne, Wyoming. Beeld Getty Images
De door Trump gesteunde Harriet Hageman won van Liz Cheney in de voorverkiezing in het district Cheyenne, Wyoming.Beeld Getty Images

Vervangen door Trump-loyalisten

In diverse staten staan de posities op het spel van Republikeinen die in de nasleep van de verkiezingen van 2020 hun rug recht hielden. Een aantal van hen is tijdens de Republikeinse voorverkiezingen reeds vervangen door Trump-loyalisten. Verspreid over al die verkiezingen door het hele land zijn er meer dan driehonderd aanhangers van de Grote Leugen verkiesbaar. Allemaal namens de Republikeinse Partij.

Een overwinning van deze groep kan het democratisch proces in de aanloop naar de presidentsverkiezingen van 2024 verder ondermijnen. Trump kon de verkiezingen in 2020 niet stelen, omdat er mensen waren die zorgden dat de feiten niet overstemd werden door leugens. Laten we hopen dat zij bij volgende verkiezingen niet zijn vervangen door mensen die moeite hebben met dat cruciale onderscheid. Niet alleen de koers van de Republikeinse Partij, maar ook de toekomst van de democratie in Amerika, ligt in de handen van de kiezer.

Lees ook:

Radicale Republikeinen temperen hun felle anti-abortustoon, nu de midterms eraan komen

Abortus wordt een verkiezingsthema bij de Amerikaanse midterms, en de Republikeinen zijn in het defensief. Ineens wissen ze felle standpunten van hun websites.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden