Voormalige guerrilleros en hun familieleden worden half juli met traditionele bussen (‘chivas’) naar veiliger gebied verplaatst nadat in hun kamp nabij Ituango, in Noordwest-Colombia, elf ex-strijders waren vermoord.

Crisis

Hoe de politieke strijd van de Farc vervalt in een diepe crisis en zo de Colombiaanse vrede bedreigt

Voormalige guerrilleros en hun familieleden worden half juli met traditionele bussen (‘chivas’) naar veiliger gebied verplaatst nadat in hun kamp nabij Ituango, in Noordwest-Colombia, elf ex-strijders waren vermoord.Beeld AFP

Ruzie aan de top, leiders die de wapens weer oppakten, slechte verkiezingsresultaten, een verweesde achterban en honderden vermoorde ex-strijders. De Colombiaanse guerrillabeweging Farc verruilde enkele jaren geleden de wapens voor de politieke strijd. Maar het democratische avontuur wordt gesmoord in ruzie, teleurstelling en geweld.

De verwachtingen waren hooggespannen toen de hoogste commandant van de Farc, Rodrigo Londoño alias Timochenko, in september 2016 een vredesakkoord tekende. Een halve eeuw gewapende strijd zou plaatsmaken voor een bevlogen, links politiek alternatief. Duizenden ex-strijders leverden hun wapens in, in ruil voor re-integratie. Sommigen keerden terug naar huis, maar de meesten verzamelden zich in kampen en begonnen onder de vlag van de nieuwe partij met energie en optimisme een nieuw leven in rurale woonwerkgemeenschappen. De commandanten kregen, ongeacht het aantal te behalen stemmen, alvast voor twee termijnen gegarandeerd tien zetels in Senaat en Congres.

Bijna vier jaar later zit de Farc in diepe crisis. Als de transitie naar een politieke partij al is gelukt, heeft die niet geleid tot een electoraal alternatief. Bij de presidentsverkiezingen in 2018 trok de kansloze Londoño zich terug als kandidaat. De regionale en lokale verkiezingen afgelopen oktober leverden de Farc twee burgemeesters op, dankzij coalities. 

Schokkender nog was de beslissing van enkele hoge commandanten om opnieuw de wapens op te pakken, nu een jaar geleden. Een van hen werd beschuldigd van drugssmokkel, de andere was Ivan Márquez, nota bene de ex-delegatieleider die jarenlang met de regering had gewerkt aan een vredesakkoord en die een zetel had in de Senaat.

Voormalig Farc-strijdster Yerlis Ballesteros, ook bekend als ‘Chilapa’, poseert in het huis waar ze de afgelopen vier jaar heeft gewoond, kort voor ze geëvacueerd zal worden.Beeld AFP

Honderden ‘dissidente’ ex-guerrilleros waren Márquez en de zijnen toen al voorgegaan – of hadden simpelweg de wapens nooit ingeleverd. Het totaal zou ergens rond de 1500 liggen. Veel van hen opereren vanuit buurland Venezuela waar zij ongemoeid kunnen smokkelen en afpersen. Een van de commandanten die samen met Márquez verdween werd eind vorige maand opgepakt aan de Venezolaanse grens.

Ex-guerrilleros vermoord 

De overige voormalige Farc-strijders vertrekken stukje bij beetje uit de kampen waar ze destijds hun wapens inleverden, terug naar hun dorpen of naar de stad. Vele honderden van hen volgden opleidingen of richtten bedrijfjes op. Maar de beloofde financiële steun kwam slechts ten dele beschikbaar. 

Een nog nijpender probleem is de veiligheid. Voormalig Farc-territorium is op veel plaatsen ingenomen door paramilitairen en andere criminele bendes. Die hebben de afgelopen jaren niet alleen honderden activisten en boerenleiders vermoord maar ook voormalige guerrilleros. Het cijfer staat inmiddels op 218. De regering belooft bescherming maar durft zelf niet eens meer in de kampen aanwezig te zijn. Wat rest is evacuatie. Half juli werd in Noordwest-Colombia een compleet kamp verplaatst naar veiliger gebied, nadat elf ex-strijders waren vermoord. Twee weken eerder waren al twee andere kampen ontruimd.

Persoonlijke bezittingen worden in een truck geladen voor de evacuatie. Beeld AFP

De politieke leiding van de Farc is intussen vooral druk met de eigen sores. Zij hebben zich van dissidenten als Márquez gedistantieerd maar rollen onderling vechtend over straat. “Wij willen uiteraard niet opnieuw de wapens oppakken, maar we willen ook niet onverschillig zijn tegenover de onkunde van Timochenko”, zei Farc-kopstuk Andrés Paris in oktober. De hoogste baas zou onverschillig en inefficiënt zijn, zonder overleg allerlei besluiten nemen en bovendien geen idee hebben wat er speelt bij de achterban. Er wordt gemopperd over de naam van de partij, gespeculeerd over herziening van de statuten en de positie van Londoño zelf, niet de geringste kwesties voor een jonge partij.

Een partijcongres waarop alles eens fijn zou worden uitgepraat kon door de coronapandemie niet doorgaan. In juni maakte Londoño de crisis compleet en zette vier historische ­leiders (onder hen criticus Andrés Paris), uit de partij. Veel activisten hadden de partij al uit ­eigen beweging teleurgesteld verlaten, onder anderen Tanja Nijmeijer, die in januari vertrok.

Factor van verdeeldheid

‘Londoño heeft een belangrijke rol gespeeld voor het land, maar een verwarrende voor zijn voormalige troepen’, schreef opinieweekblad Semana vorige week. Als onvermoeibare pleitbezorger voor de uitvoering van het vredesakkoord is hij de vleesgeworden transitie van guerrillaleider naar democraat, maar binnen eigen gelederen is hij een factor van verdeeldheid geworden. 

Colombiaanse militairen houden de wacht, de avond voor de evacuatie.Beeld AFP

De crisis binnen de Farc is geen goed nieuws voor het Colombiaanse vredesproces, dat toch al aan alle kanten water maakt. President Ivan Duque, die in 2018 werd gekozen door Colombianen die vonden dat het vredesakkoord te veel voordelen bood voor de Farc, morrelt sindsdien aan de afspraken. Doelwit is vooral de speciale vredesrechtspraak waarbij voormalige guerrilleros, verdachte burgers en zelfs militairen verschijnen voor rechters, die voor alles op zoek zijn naar waarheidsvinding. Als steun in de rug legde de Europese Unie vorige week 3,5 miljoen euro op tafel, speciaal bedoeld voor deze vredesrechtspraak. 

De president is al helemaal niet geïnteresseerd in de afgesproken ontwikkeling van het binnenland, steun voor kleine boeren of de controle over het territorium door aanwezigheid van politie of militairen. Daarmee krijgen criminele bendes alle ruimte en neemt het geweld op het platteland na jaren van relatieve rust weer toe, wat in departementen als Meta, Cauca en el Chocó dreigt uit te lopen op een nieuwe humanitaire crisis. Desintegratie van de Farc en mislukking van de re-integratie van de ex-strijders dreigt nu de volgende tegenslag te worden voor het getergde vredesakkoord.

Lees ook:

In Colombia zoeken alle partijen hun vermiste geliefden

De zoektocht naar meer dan 100.000 vermisten vormt een van de pijnlijkste onderdelen van het Colombiaanse vredesakkoord. Ruim drie jaar na de ondertekening schiet dat nog niet op. ‘De politieke wil ontbreekt.’

Het vredesakkoord in Colombia verkeert in diepe crisis, deze man moet het oplossen

Het vredesakkoord tussen de Colombiaanse regering en de Farc verkeert in diepe crisis. De man die het moet uitvoeren, jurist Emilio José Archila, was in september 2019 even in Nederland. Hij staat bij beide partijen bekend als een toegewijd man: iemand die niet te beroerd is om ­probleemgebieden te bezoeken, en iemand die echt vrede wil. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden