ReportageAuschwitz-herdenking

Hoe de Joodse wijk van Krakau weer tot leven kwam

In café Hevre zijn de muurschilderingen van de vroegere synagoge nog aanwezig. Beeld Adrianna Bochenek

Terwijl men in nazi-concentratiekamp Auschwitz stilstaat bij de dood, herleeft de joodse wijk Kazimierz in de nabijgelegen Poolse stad Krakau. “Dit is een plek om over het leven praten.”

Ooit was Hevre een joods gebedshuis, nu is het een trendy café. De muurschilderingen van weleer – sommige voorzien van Hebreeuwse inscripties – zijn deels verweerd en deels zorgvuldig gerestaureerd. In het licht dat door de boogvormige ramen naar binnen schijnt zitten mensen te eten, te werken of te praten. Het gesprek gaat over de nieuwe menukaart én over Auschwitz. “Elke bezoeker van Kazimierz moet het kamp bezoeken”, vindt manager Izabela Chielek. “Als je er niet bent geweest kun je de mensen die omkwamen niet op een goede manier herdenken.”

Hevre is Kazimierz ten voeten uit. Alleen al de locatie: het café-restaurant en conferentiecentrum vind je op de kruising van de Lichaam-van-Christuslaan en de Rabbijn Meiselsastraat, oftewel in het joodse gedeelte van de wijk op een steenworp van het katholieke kwartier. Door het gebedshuis uit te baten redden de huurders twee jaar geleden de voormalige synagoge  van het verval. “De joodse gemeenschap vertrouwde ons het gebouw toe”, zegt Chielek. Op de bovenverdieping organiseert ze conferenties over thema’s als ‘schoon drinkwater’ en ‘slow management’, maar niet over politiek of religie. “Er hangt hier een bijzondere sfeer. Die houd ik graag in ere.”

Beeld Louman & Friso

Waar deze dagen in het vijftig kilometer verderop gelegen Auschwitz veel aandacht is voor de dood, is Kazimierz ‘een plek om over het leven te praten’, zoals gids Tomasz Cebulski het uitdrukt. Bezoekers die zich bij hem melden voor een rondleiding door het concentratiekamp probeert hij te overtuigen eerst de Joodse wijk aan te doen. 

“Als je de Holocaust bekijkt als een op zichzelf staand fenomeen kun je onmogelijk begrijpen wat er is gebeurd”, zegt Cebulski, die als historicus onderzoek doet naar hoe Auschwitz een rol speelt in het collectieve geheugen. “Ik wil na mijn dood ook niet uitsluitend herinnerd worden vanwege de manier waarop ik stierf.” De gids roemt de achthonderdjarige Joodse geschiedenis van Kazimierz, waar inmiddels zeven synagogen weer in gebruik zijn als gebedshuis of museum. “Een middeleeuwse Joodse wijk van deze allure vind je nergens op deze aardbol.”

Toeristen bij het voormalige slachthuis in de oude Joodse wijk Kazimierz. Beeld Hollandse Hoogte / Redux Pictures

‘Een soort festival’ 

Leven is er genoeg in Kazimierz. De wijk was twee decennia terug nog een vervallen en onveilig oord – niet hersteld van de massamoord tijdens de Tweede Wereldoorlog. Nu maakt de buurt deel uit van het stadscentrum van het moderne, bloeiende Krakau.

 Cafémanager Izabel Chielek wervelt door haar geliefde straten, langs een Georgische bakker, een Siciliaanse tortillaspecialist, foodtrucks met Hongaarse kaneelbroodjes en Vlaamse friet, een Joods theehuis en koosjere restaurants. Met al die toeristen kan Kazimierz in de avond ‘een soort festival’ worden, beaamt Chielek, maar dat is nu eenmaal inherent aan de kleinschaligheid van Krakau. “In Warschau moet je met de taxi, hier wandel je overal zo naartoe.”

Een symbool van de Joodse opleving van Kazimierz is het Galicisch Joods Museum, gevestigd in de voormalige fabriek van de Joodse familie Steinberg die – zoals onderdirecteur Tomasz Stroeg vertelt – in de jaren dertig houten vloeren produceerde. Zo is er de permanente foto-expositie ‘Sporen van Herinnering’, waar herontdekte Joodse plaatsen in Polen zijn afgebeeld. Ook biedt het museum onderkomen aan de grootste Joodse boekenwinkel van het land. 

“Het leven laten zien, dat is precies wat we doen”, zegt Stroeg. Dat kan op veel verschillende manieren. “Bezoekers komen voor de koosjere restaurants, de synagogen, of zijn op zoek naar hun familiewortels.” Veel joodse pelgrims malen niet om Auschwitz: zij komen om beroemde chassidische rabbijnen te eren op de Joodse begraafplaats.

Fel debat

In Kazimierz zou het je ontgaan dat de Holocaust voortdurend onderwerp is van fel debat. Zo ageert de regering op de Poolse staatstelevisie fel tegen een Amerikaanse wet waarmee in Europese landen moet worden gepleit voor compensatie van verloren Joodse eigendommen. Eerder vatte de conservatief-nationalistische regeringspartij het idee op voor een zogenoemde ‘Holocaustwet’ waarmee het strafbaar werd om Polen te beschuldigen van medeplichtigheid aan de Jodenvervolging.

“Politici voeren een constante politieke campagne”, verzucht gids Tomasz Cebulski. “Daarbij wijst de regering telkens naar een andere groep: de Joden, de homo’s en nu de rechters”, voegt Tomasz Stroeg toe. De Holocaust-wet, hoewel afgezwakt, leidde volgens Cebulski tot grote internationale reputatieschade. “Als politici geschiedenis gebruiken in het hedendaagse politieke narratief pakt dat steevast slecht uit.”

Voor de interne verhoudingen in Krakau heeft de discussie geen gevolgen, denkt Stroeg. In de avond, als sabbat begint, stroomt zijn museum vol met joodse bezoekers, die – gewoon tussen de boeken – zingend gaan staan bidden. In een zaal verderop spreekt een Krakause Auschwitz-overlevende, Lidia Maksymowicz, voor een geconcentreerd gehoor van Poolse scholieren en studenten. “Wij wonen hier gewoon”, zegt cafémanager Isabel Chielek. “De vele buitenlandse bezoekers herinneren ons aan het verleden, en dat is goed.”

Lees ook:

‘Ik was dáár. Ik heb Auschwitz overleefd’.

Vlak voor de bevrijding van vernietigingskamp Auschwitz, maandag 75 jaar geleden, moesten tienduizend gevangenen het kamp verlaten van de Duitsers. Max Rodrigues Garcia (toen 20, nu 95), een Joodse jongen uit Amsterdam, was een van hen. ‘Ik heb Auschwitz geroken met mijn neus, gehoord met mijn oren.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden