Svetlana Tichanovskaja bij de stembussen tijdens de verkiezingen in augustus.

ProfielSvetlana Tichanovskaja

Hoe anti-politica Svetlana Tichanovskaja leider van de Wit-Russische oppositie werd

Svetlana Tichanovskaja bij de stembussen tijdens de verkiezingen in augustus.Beeld AP

Tot voor kort was Svetlana Tichanovskaja een onbekende huisvrouw. Nu is ze de meest serieuze opponent van president Aleksandr Loekasjenko, die Wit-Rusland sinds 1994 regeert. Vandaag spreekt ze de VN Veiligheidsraad toe.

Met politiek hield Svetlana Tichanovskaja zich tot voor kort helemaal niet bezig. Dat liet ze over aan haar man, blogger Sergej Tichanovskaja. In het voorjaar, toen Loekasjenko’s aanpak van de coronacrisis de president op stevige kritiek kwam te staan, werden diens YouTube-videos razend populair. “Hij begon de waarheid te vertellen met woorden die iedereen begrijpt”, aldus Svetlana Tichanovskaja bewonderend over haar man. “Hij was niet van de zoete praatjes, zoals politici die houden. Nee, hij zei ronduit dat de economie er beroerd voorstond, en dat er corruptie was. De mensen waren verbaasd dat je hier openlijk over kon spreken.”

Toen Sergej Tichanovskaja aankondigde zich te kandideren voor het presidentschap, en met een reusachtige slipper door de provincie ging reizen – om korte metten te maken met “de kakkerlak”, zoals hij Loekasjenko noemde – grepen de autoriteiten in. Op 29 mei, na een opstootje tijdens een van zijn bijeenkomsten, werd hij opgepakt en afgevoerd. Hij zit nog steeds vast.

Als protest leverde Svetlana Tichanovskaja de papieren in voor zijn kandidatuur, met haar naam eronder. “Ik kon toch niet niks doen?”, verklaarde ze. “In een gezin steun je elkaar op deze manier.”

Svetlana Tichanovskaja

Geboren: 11 september 1982 in Mikasjevitsji, in het zuiden van Wit-Rusland
Woonplaats: Minsk
Leerde Engels toen: ze vanaf haar 12e levensjaar naar Ierland ging. Ze was een van de ‘kinderen van Tsjernobyl’, die na de ramp rond de kernreactor (1986) de zomers in het buitenland doorbrachten om aan te sterken. Later werkte ze als vertaler voor organisaties die zich inzetten voor de slachtoffers van de kernramp.
Kinderen: 2, een zoon (10) en een dochter (5)
Echtgenoot: Sergej Tichanovski, blogger en politiek gevangene sinds mei 2020

Toen de Wit-Russen massaal handtekeningen inzamelden om haar kandidatuur te steunen en de kiescommissie haar toeliet als kandidaat, kon ze niet meer terug.

Tijdens bijeenkomsten in het land, waar duizenden mensen op afkwamen, verklaarde ze slechts één doel te hebben: nieuwe verkiezingen, zodat haar man ook kan meedoen. Bang was ze niet meer, zei ze. “Meer dan twintig jaar zijn we bang geweest. Niemand durfde een woord te zeggen. Maar als ik mijn angst kan overwinnen, kan iedereen dat.”

Tichanovskaja op een privéfoto met haar man, die sinds mei in de cel zit. Beeld AP

Anti-politica

Zo werd Svetlana Tichanovskaja populair bij de kiezers, terwijl iedereen wist dat ze géén president wilde worden. Bij de officiële resultaten van de presidentsverkiezingen werd haar amper 10 procent van de stemmen toebedeeld, tegen 80 procent voor Loekasjenko. Maar uit een analyse van het burgerplatform Golos, die foto’s van de stembiljetten van honderdduizenden Wit-Russen verzamelden, blijkt dat Tichanovskaja tussen de 60 en de 70 procent van de stemmen moet hebben gekregen.

“Voor mij hoeft Loekasjenko niet bang te zijn”, zegt Tichanovskaja. “Maar dat er zoveel mensen tegen hem zijn moet hem in verwarring hebben gebracht.”

Veel kiezers gaven aan voor het eerst in twee decennia te hebben gestemd. Hun stem was een proteststem. “Al zouden we op een fles water moeten stemmen, dan nog hadden we het gedaan”, tekende Trouw op uit de mond van een van hen.

“Een symbool van hoop op verandering”, zo omschrijft Tichanovskaja zichzelf. “Mensen zien me niet als een politicus die naar macht streeft, maar herkennen zichzelf in mij.”

Die rol van amateur-politicus, of ‘anti-politica’, maakte dat ze wordt geaccepteerd bij de normaalgesproken versplinterde Wit-Russische oppositie. Tichanovskaja wordt niet alleen omgeven door campagneteams van andere, geweigerde of gevangen oppositie-kandidaten, maar kreeg ook steun van veteranen als oud-presidentskandidaat Mikola Statkevitsj. Hij zit al twee maanden gevangen nadat hij de boer op ging voor Tichanovskaja.

Over het oprichten van een politieke partij spreekt de opposante voorlopig niet. “De mensen organiseren zichzelf. Momenteel is iedereen leider.”

Moeder

Op de dag na de verkiezingen zag Svetlana Tichanovskaja zich gedwongen uit te wijken naar Litouwen. Daar werd ze herenigd met haar twee kinderen. Al eerder had haar ze haar tienjarige zoon en vijfjarige dochter in veiligheid gebracht in het buurland, nadat ze een anoniem dreigtelefoontje had gekregen. “We zetten jou achter de tralies en stoppen je kinderen in een weeshuis”, had een stem haar bezworen. De bedreiging had haar aan het wankelen gebracht, geeft ze toe. “Ik was op de rand van opgeven.”

Svetlana Tichanovskaja groet haar aanhangers in Salihorsk, vlak voor de verkiezingen in augustus.Beeld Getty Images

Het moederschap maakt Tichanovskaja chantabel voor een regime dat nergens voor terugdeinst. Vlak voor haar vlucht, op de avond na de verkiezingen van 9 augustus, verspreidde Tichanovskaja een merkwaardige video. Gezeten op een leren bank in het gebouw van centrale kiescommissie, waar ze op dat moment de officiële uitslag van de presidentsverkiezingen aanvocht, riep ze de Wit-Russen op niet de straat op te gaan. “Zorg voor jezelf en je geliefden”, zegt ze, tegen haar gewoonte in de camera ontwijkend. “Kinderen zijn het belangrijkste in het leven”, benadrukt ze in een andere video. Ze leek de strijd te hebben opgegeven.

“Als het om kinderen gaat, gebruikt het regime de smerigste methoden”, becommentarieerde mede-opposante Veronika Tsepkalo. Zij voegde zich bij het team van Tichanovskaja nadat ook haar man geweigerd was als kandidaat. “De geheime dienst dwingt onderwijzers te verklaren dat je een slechte moeder bent. Vervolgens nemen ze je kinderen van je af.’’

Svetlana Tichanovskaja heeft gezegd misschien later over de omstandigheden van haar vlucht te willen praten.

Oppositieleider

De afgelopen weken kon Svetlana Tichanovskaja de pose van onervaren nieuwkomer amper meer volhouden. Een week na de verkiezingen nam ze voor het eerst het woord ‘leider’ in de mond: ze zei klaar te zijn een overgangsregering te leiden, met als doel vrije en eerlijke verkiezingen binnen zes maanden na haar inauguratie. “We zijn niet meer de oppositie. We zijn de meerderheid.”

Een paar dagen voor de verkiezingen poseert ze met een jonge fan in Salihorsk. Beeld Getty Images

De belangrijkste zet van de opposante is het opzetten van een zogeheten coördinatieraad, die ‘een vreedzame transitie’ mogelijk moet maken voor Wit-Rusland, met name door dialoog. Enkele prominente Wit-Russen zijn lid van het bestuur, zoals Nobelprijswinnares voor de literatuur Svetlana Aleksijevitsj, die op Tichanovskaja stemde. De Wit-Russische autoriteiten hebben inmiddels twee bestuursleden achter de tralies gezet. Van de mogelijkheid tot dialoog lijkt geen sprake.

Ondertussen gaan al drie zondagen op een rij honderdduizenden mensen de straat op. Ze roepen niet zozeer om de terugkomst van Tichanovskaja, maar delen haar doelstelling: het opstappen van president Loekasjenko, vrijlating van politieke gevangenen en nieuwe verkiezingen. “Het gaat hier niet om een geopolitieke revolutie”, sprak Tichanovskaja onlangs in een videoboodschap tot het Europees Parlement. “De mensen zijn niet pro-Russisch of anti-Russisch, niet pro-Europees of anti-Europees. Het is een democratische revolutie, een poging van de mensen om hun eigen leider te kiezen en hun eigen lot te bepalen.”

Intussen ontmoette Tichanovskaja ministers en regeringsleiders van Frankrijk, Canada, Ierland, Polen, en met de voorzitter van de Europese Commissie, Ursula von der Leyen. De hele wereld wil van haar horen waar ze staat jegens de EU en jegens Rusland. Wat geopolitiek betreft, houdt ze zich behoedzaam op de vlakte. “We staan open voor dialoog. We staan open voor overleg met vertegenwoordigers van elk land.”

Lees ook:

Vrouwen zijn de drijvende kracht achter de Wit-Russische protesten, maar Loekasjenko onderschat hun invloed

De afgelopen weken wisten ze het geweld van straat te verbannen. ‘Politiek kan ook eerlijk, open en warm zijn, in plaats van mannelijk en wreed.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden