EU-top

‘Historisch’ is vooral dat het EU-akkoord er toch kwam

Premier Rutte in gesprek met de president van de Europese Raad Charles Michel, de Franse president Emmanuel Macron en de voorzitter van de Europese Commissie Ursula von der Leyen. Beeld REUTERS

Hebben de lidstaten van de EU een historisch akkoord gesloten? Ze hebben in ieder geval een nieuwe crisis voorkomen en stapjes gezet naar verdere eenwording.

Duitsers, Italianen, Nederlanders, iedereen is blij met het akkoord dat dinsdagochtend vroeg in Brussel werd gesloten. Het lijkt de ‘Ode an die Freude’ wel, het onofficiële Europese volkslied van Beethoven. Maar achter het gejubel gaan nog altijd veel pijnpunten en onzekerheden schuil. Bijna alle landen hebben moeten inleveren en het Europees Parlement, dat kritisch is, zal nog moeten instemmen met de deal over de meerjarenbegroting en het nieuwe coronaherstelfonds.

Natuurlijk stond iedereen klaar om zichzelf tot winnaar uit te roepen, dinsdagochtend vroeg na een vier dagen en twee nachten durende marathonsessie in Brussel. De VVD in de Tweede Kamer prees direct het ‘huzarenstukje’ van premier Mark Rutte. Maar als er iemand de afgelopen dagen een bijzondere prestatie heeft neergezet die moed, kundigheid en een dosis geluk vereist, dan is het eerder Charles Michel, president van de Europese Raad.

De vaak wat onbeholpen en onbedoeld komisch overkomende voormalige premier van België heeft de moeizame onderhandelingen, die zeker twee maal zo lang duurden als gepland, toch tot een goed einde weten te brengen. Met dank aan een Frans-Duitse tandem die per se een resultaat wilde neerzetten, een rechtlijnig viertal inclusief Nederland dat toch een beetje door de bocht ging en een groep zuidelijke landen die diep in de nacht inzagen dat ze niet alles konden krijgen wat ze wilden.

Welke bocht nam Nederland, samen met Oostenrijk, Zweden en Denemarken? Er worden toch subsidies gegeven aan landen die zwaar getroffen zijn door de coronacrisis. Dat stond wel vast, maar het bedrag – 390 miljard – is hoger dan de ‘zuinige vier’ plus Finland wilden. Daarnaast kunnen de Europese lidstaten leningen krijgen ter waarde van 360 miljard. Om deze financiering rond te krijgen, gaat de Europese Commissie geld lenen op de kapitaalmarkt, met garantie van de lidstaten.

Cijfers en afspraken

De 27 regeringsleiders werden het dinsdagochtend vroeg eens over een financieel pakket van in totaal 1,82 biljoen euro. Dat bestaat uit een begroting voor de komende zeven jaar van 1072 miljard euro en een coronaherstelfonds van 750 miljard.

Het aandeel subsidies in het coronaherstelfonds gaat terug van 500 miljard euro in het oorspronkelijke voorstel naar 390 miljard. Nederland wilde niets weten van die ‘giften’. Samen met een leningendeel van 360 miljard blijft het hele herstelfonds wel op hetzelfde niveau van 750 miljard.

Financieel heeft Nederland een stevig punt gescoord met de korting op de jaarlijkse afdracht voor de begroting. Die korting stijgt voor Nederland van ongeveer 1,5 miljard naar 1,9 miljard euro per jaar. Ook de andere zuinige landen krijgen meer korting. De ‘rebate’ van Oostenrijk verdubbelt zelfs bijna, naar 565 miljoen per jaar.

Alle landen profiteren straks van een extra voordeeltje: ze mogen voortaan 25 procent van de geïnde EU-douanetarieven houden, dat was 20 procent. Dat is voor Nederland, met de Rotterdamse haven, bijzonder gunstig. 

In de verdeling van de gelden binnen de nieuwe begroting is minder ruimte voor innovatie en klimaat dan in het oorspronkelijke voorstel. Zo daalt het zogeheten Just Transition Fund, bedoeld om vervuilende sectoren te ondersteunen bij een overgang naar een duurzamere economie, van 30 miljard in eerdere voorstellen naar 10 miljard.

Er is ook gesneden in het programma Horizon Europe, ter ondersteuning van onderzoek en ontwikkeling. In de meerjarenbegroting is een eerder voorgesteld bedrag van 80,9 miljard euro teruggeschroefd naar 75,9 miljard. In het gedeelte dat onder het corona-herstelfonds valt, wordt Horizon Europe zelfs gehalveerd, van 10 naar 5 miljard.

Wie samen leent, heeft samen voorwaarden

Dit gezamenlijke lenen is een wezenlijke stap in het trage proces van verdere eenwording van de Europese Unie, een stap die Nederland eigenlijk niet wilde zetten. Want wie samen leent, zal ook samen aan voorwaarden moeten voldoen. Tot nu toe was de Europese Unie vooral afhankelijk van bijdragen van de lidstaten, die konden klagen als ze het niet eens waren met de besteding van de gelden. Gezamenlijk lenen maakt op den duur ook meer eigen beleid mogelijk.

Net zoiets geldt voor de Nederlandse eis om mee te mogen beslissen over wat lidstaten doen met de steun die ze straks krijgen: In Den Haag bestaat wellicht het idee dat de Italianen en Grieken zo beter in de gaten gehouden kunnen worden, maar het omgekeerde geldt ook. De regeringen in Rome en Athene kunnen straks eisen stellen aan geld dat naar Nederland gaat. Ook op die manier groeit de controle van lidstaten, via Brussel, over elkaars begrotingen.

Naast het coronaherstelfonds kwamen de lidstaten ook tot een akkoord over een nieuwe begroting voor de komende zeven jaar. In de besteding van de ruim duizend miljard euro die dan uitgegeven worden zit minder modernisering dan Nederland wel zou willen. Minder geld voor innovatie en klimaatplannen, terwijl de traditionele uitgaven als landbouwsubsidies en geld voor arme regio’s gespaard blijven. Een andere tegenvaller, die Rutte zelf toegaf, is dat landen minder streng gecontroleerd worden op het handhaven van de rechtstaat dan eerst het plan was. Voor de Hongaarse premier Viktor Orban, die zo boos was op die bemoeizuchtige ‘man uit Nederland’, is dit een overwinning.

Mislukking was een zware klap geweest

Verschillende hoofdrolspelers en media in onder meer Duitsland en Frankrijk noemen het bereikte akkoord ‘historisch’. Rutte, net zo min liefhebber van grote woorden als van visie, ging daar niet in mee. Maar alleen al in het bereiken van het akkoord na zo’n marathonzitting – een van de langste ooit in de EU – schuilt een succes dat een positieve weerslag zal hebben. Want de Europese lidstaten komen er, als het echt moet, toch weer uit. Omgekeerd: een mislukking was, in tijden van corona en met de brexit in het achterhoofd, een zeer zware klap geweest voor de Europese eenheid.

Dat besef zal, ondanks de kritiek die nu al klinkt, ook in het Europees Parlement doordringen. Daar overheerst nu de teleurstelling dat de lidstaten niet meer geld hebben uitgetrokken en – bij de meeste fracties – dat de rechtsstaat niet beter beschermd wordt door Brussel. Maar het parlement kan het moeizaam bereikte akkoord moeilijk afschieten, al was het maar omdat iets beters voorlopig echt niet te verwachten is.

Lees ook: ‘Nederland heeft net zo goed profijt van EU-coronafonds’

Bij alle zuinigheid die het Nederlandse debat over het beoogde EU-coronafonds domineert, vergeet Nederland dat zijn netto-bijdrage aan de EU volgend jaar omlaag gaat, juist dankzij dit fonds. Dat onderstreept Eurocommissaris Johannes Hahn (begrotingszaken) in een exclusief interview met Trouw. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden