InterviewJill Lepore

Historicus Jill Lepore: Een stem op Trump is in zekere zin een stem tegen stemmen

Jill Lepore is geschiedkundige aan Harvard University.Beeld Harvard University

De verkiezingen van dinsdag met kandidaten Biden en Trump zouden historisch zijn. Dat wordt gezegd, maar is het zo? Jill Lepore, de enige hedendaagse historicus die een geschiedenis van Amerika durfde te schrijven, over wat er dinsdag op het spel staat.

Dat mensen gelijk zijn, dat ze in staat zijn zichzelf te regeren: dat zijn de waarheden die de Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring in 1776 vanzelfsprekend noemde. Ze waren natuurlijk allesbehalve vanzelfsprekend; ze waren revolutionair. Zo revolutionair dat het ook Amerika zelf in de 250 jaar die sindsdien verstreken vaak moeite kostte om ze recht te doen, moet je concluderen als je ‘Deze waarheden’ van Jill Lepore leest.

Het boek, verschenen in 2018 en onlangs in het Nederlands vertaald, is een lijvige geschiedenis van de Verenigde Staten. En, hoe gek dat ook moge klinken, daar had al decennia geen serieuze historicus zich meer aan gewaagd. “In de Tweede Wereldoorlog zag je de verwoestingen waar nationalisme toe kon leiden. Het leek daarna niet mogelijk om een nationale geschiedenis te schrijven zonder medeplichtig te worden aan dat nationalisme.”

Waarom wilde u het wel doen?

“Naties hebben natuurlijk ook een verleden, en dat wordt doorgegeven. Maar de enige mensen die nog over Amerikaanse geschiedenis schreven, waren rechtse ideologen. Dus dacht ik: wat als ik het nou doe? Niet vanuit een nationalistisch perspectief, maar juist vanuit het idee dat serieus historisch onderzoek cruciaal is.

“Amerika is zo gepolariseerd, dat het zelfs geen gedeeld idee meer heeft van de eigen geschiedenis. Even heel karikaturaal: in de rechtse versie is het één lange mars naar vrijheid en gelijkheid, en heeft Amerika die waarden overal ter wereld gebracht. En in de linkse versie is het een litanie van wreedheden, van slavernij en imperialisme tot de verwoestingen van het laat-kapitalisme. 

“Deze twee versies passen heel mooi op twee politieke standpunten, maar iets minder mooi op de geschiedenis zelf, al zitten er natuurlijk elementen van waarheid in beide versies. De eerste moderne democratie bleef heel lang erfelijke slavernij bedrijven. Wat het bestuderen van de geschiedenis je kan leren, is dat de twee verhalen elkaar beïnvloeden.”

Je hoort overal dat dit een historische verkiezing is. Vindt u dat ook?

De gevolgen van deze verkiezing lijken me meer politiek dan historisch. Wat betekent het dat miljoenen Amerikanen willen stemmen op iemand die helemaal niet in stemmen lijkt te geloven? Ik bedoel, een stem uitbrengen op Trump is in zekere zin een stem uitbrengen tegen stemmen, tegen het basismechanisme van zelfbestuur. Dat is heel verontrustend, en heeft grote politieke gevolgen.

“Ik zou eerder de verkiezing van 2016 historisch noemen. Toen ik mijn boek aan het schrijven was, dacht ik dat het met de inauguratie van Obama zou eindigen, met zijn toespraak, die over de historische aard van zijn verkiezing ging, over de lange weg naar raciale gelijkheid. Toen werd Trump verkozen en dacht ik: damn, daar gaat mijn einde, ik moet nog even blijven doorschrijven.

“Dat Trump de Republikeinse Partij in een heel andere richting trok, dat Amerika na twee termijnen Obama voor hem koos, dat waren historisch belangrijke ontwikkelingen.”

U beschrijft ook hoe de politieke polarisatie al ver voor Trump begon.

“De moderne geschiedenis van polarisatie in de VS begint ergens in 1968, rond de verkiezing van Nixon. Politicologen die zulke dingen meten, kunnen je laten zien dat de polarisatie dan begint te stijgen. Inmiddels is die door het dak gegaan.

“Maar wat drijft die polarisatie? Je kunt van alles aanwijzen, maar rond die tijd begonnen beide partijen zich achter twee grondwettelijke rechten te scharen, die werden gezien als bedreigd, en als zaken van leven en dood. Voor rechts was dat wapenbezit en voor links abortus. Die zaken zijn synoniem geworden met moord en vrijheid. Als je links bent, dan staat abortus voor vrijheid en staan wapens voor moord. En als je rechts bent, dan staat abortus voor moord en staan wapens aan vrijheid. Dat is natuurlijk een volslagen krankzinnig denkschema! Politiek is het wel heel effectief om mensen naar de stembus te krijgen.

“Tot die tijd waren de Republikeinen grofweg de partij van het kapitaal, en de Democraten van de arbeid, net als in veel Europese landen. Daarna zie je dat de Republikeinen steeds meer de partij werden van het wapenbezit, en ook van de witte arbeiders in plattelandsgebieden. De Democraten aan de andere kant werden de abortuspartij, de partij van het feminisme, en steeds meer mensen van kleur vonden er onderdak. We hebben nu twee partijen die heel erg raciaal uitgesorteerd zijn.”

Wat maakte de verkiezing van Trump dan historisch?

“Vóór Trump werd deze ontwikkeling in de Republikeinse partij als een crisis gezien. Want demografisch gezien ga je op den duur geen verkiezingen meer winnen als je alleen maar de partij bent van witte mannen uit de arbeidersklasse. George W. Bush wilde nog hervormingen om immigranten te legaliseren. Obama’s presidentschap stond ook in het kader van het overbruggen van raciale verschillen.

“Maar Trump trok als het ware midden op de snelweg aan de handrem, maakte een u-bocht, en zei: nee, laten we gewoon die partij worden die als belangrijkste punten de raciale grieven van witte arbeiders heeft. En laten we de andere partij afschilderen als de partij met een politieke agenda die tegen witte Amerikanen gericht is. Dus dat is ongeveer waar we nu zijn.”

Was Amerika ooit zo gepolariseerd als nu?

“Zeker wel. Ten eerste hebben de VS natuurlijk vier jaar lang een burgeroorlog gevoerd. En ten tweede: tijdens de Amerikaanse Burgeroorlog waren er vier miljoen Amerikanen het bezit van anderen. Als je die mensen ook als politieke actoren ziet, met een politieke agenda – emancipatie, burgerschap, herstelbetalingen – dan ziet de negentiende eeuw er ineens heel anders uit. Er was geen dag voor het einde van de slavernij, die niet veel gepolariseerder was dan wat we nu meemaken - per definitie. Hetzelfde kun je zeggen over Jim Crow, de tijd van de segregatie.

“We zijn het niet gewend om mensen zonder stemrecht een rol te geven in politieke geschiedenissen. Maar je kunt alle mensen zonder politieke rechten als een soort derde schaduwpartij in de Amerikaanse politiek beschouwen, tot de kieswet van 1965. Pas als Afro-Amerikanen eindelijk mogen stemmen, begin je die raciale tegenstellingen terug te zien in het reguliere politieke systeem.”

Ziet u de Black Lives Matter-discussie van dit jaar als een volgende stap op weg naar een toekomst waarin ras geen rol meer speelt? Of is slavernij de erfzonde waar Amerika nooit meer vanaf komt?

“Het is allebei misschien een beetje waar. Van slavernij naar segregatie naar kiesrecht naar het presidentschap van Obama: het valt niet te ontkennen dat je daar een verhaal van vooruitgang ziet. Aan de andere kant: het wrede geweld waarmee raciale hiërarchieën worden afgedwongen komt steeds weer op nieuwe manieren terug. Als een monster in een horrorfilm: je denkt dat je zijn kop kapot hebt geslagen en hem op het kerkhof begraven hebt, maar een paar scènes later is het terug en valt het de kwetsbaarste persoon aan.

“Dat is ook een belangrijke aantrekkingskracht van Trump: dat dat verhaal van vooruitgang zo onloochenbaar is voor veel witte Amerikanen, dat ze nogal ongeduldig worden van de aanhoudende aandacht voor raciale ongelijkheid. Zulke mensen denken: we hadden die marsen in de jaren zestig, ik heb twee keer op Obama gestemd, ik ben geen racist, moeten we het hier nou nog steeds over hebben? Trump vindt het geen probleem om zulke Amerikanen op te stoken. ‘Ze haten je!’, zegt hij. Dat woelt iets los. Dat is op zichzelf weer iets monsterlijks.”

Amerika baseerde zich als eerste natie op abstracte waarheden, niet op een etnisch begrip van het volk. Maakt dat in de praktijk nu echt een verschil?

“Misschien niet. Als je een van oorsprong etnisch gedefinieerde natie bent, maar je krijgt in de moderne wereld met migratie te maken, dan zul je je verhaal over wat je tot een volk maakt ook moeten aanpassen. In de VS is het omgekeerd: ons verhaal over wat ons een volk maakte, was altijd bepaalde gedeelde ideeën. Ook hier waren er altijd mensen die er meer een bloed en bodem-verhaal van probeerden te maken.

“Uiteindelijk woedt overal een strijd tussen een meer etnisch en een meer liberaal nationalisme. Na de Tweede Wereldoorlog kozen mensen overal in het Westen voor de liberale variant. Dat is natuurlijk een makkelijkere keuze in tijden van economische voorspoed. En het was ook makkelijker, omdat je toen communisten had om te kunnen haten - er lijkt iets in de menselijke natuur te zitten waardoor we het nodig hebben om anderen te haten. Vanaf het einde van de Koude Oorlog begint dat model te rafelen.”

Bepaalt die strijd ook deze verkiezingen?

“Het belangrijkste wat er nu op het spel staat is volgens mij of ons systeem van verkiezingen überhaupt werkt. Er wordt nu veel gepraat over de vraag of Trump zijn verlies zal accepteren. De grotere vraag is natuurlijk: zullen zijn aanhangers een verlies van Trump accepteren? En als Biden verliest, accepteren zijn aanhangers dat dan? Je kunt zeggen dat de aanhangers van Hillary Clinton in 2016 het resultaat niet accepteerden: die liepen gelijk met spandoeken met ‘Niet mijn president’ rond. Dat is niet wat je doet in een democratie. Als hij democratisch verkozen is, is hij je president.”

Uw nieuwste boek gaat over het bedrijf Simulmatics, dat in de jaren zestig pionierde met elektronische voorspellingen van kiezersgedrag. Welke rol speelt technologie bij het uit elkaar drijven van kiezers?

“Een verkiezing is een soort vonnis. Waarbij wij de jury zijn in een rechtszaak: twee partijen bepleiten hun zaak, wij moeten het bewijs wegen en dan een beslissing nemen. Dat systeem veronderstelt dat we allemaal hetzelfde bewijs voorgeschoteld krijgen.

“In een rechtszaal wordt dat strak gecontroleerd. De rechter bepaalt bijvoorbeeld of het bewijs onrechtmatig of rechtmatig verkregen is. In een democratie werden de regels voor bewijs grotendeels bepaald door de vrije pers. Je zag een speech van John F. Kennedy en die raakte je, maar toen las je een opiniestuk in de krant en besloot je toch maar op Nixon te stemmen. Een beetje idealistisch gesteld. Zo gaat het allang niet meer.

“Nu is het alsof we als jury bij een proces zitten en er vliegt een vliegtuig over met een spandoek ‘Leugens!’ en dat bommen laat vallen op een paar getuigen. En dan komt er iemand binnenlopen die op een hoorn blaast, zodat je de getuigenis van die ene persoon die je graag wilde horen niet meer kan horen. Het is een chaos. En dat komt grotendeels door sociale media. En door hoe sociale-mediabedrijven de traditionele journalistiek om zeep hebben geholpen, zonder zelf iets te geven om de regels voor wat bewijs is. Ze geven alleen maar om geld verdienen. Hoe kan de jury dan nog een redelijk vonnis vellen?

“Ik denk dat normale mensen weinig controle meer hebben over hoe ze hun informatie ontvangen. We denken dat we meer controle dan ooit hebben, maar het is vreselijk moeilijk om een politieke gemeenschap te bouwen en voeden, als we continu gebombardeerd worden met berichten die erop uit zijn om die politieke gemeenschap te ontwrichten. Hoe zet je die machine uit, die polariseringsmachine die ons online bestaan geworden is?”

Bent u pessimistisch geworden over de waarheden waar Amerika op gebouwd is?

“We zijn allemaal gelijk, het volk is soeverein: dat zijn altijd krachtige ideeën geweest, maar ook ideeën die extreem moeilijk zijn om naar te leven. Allerlei groepen in de VS zijn vrij consequent gelijke rechten ontzegd. Wat het mogelijk maakt om die rechten te bevechten, is een beroep op die ideeën. Dus die ideeën zijn belangrijk. Aan de andere kant: als de kracht van die ideeën zo groot is… dan zou je toch denken dat ze inmiddels hadden gewonnen?

“Misschien leven die ideeën elders wel sterker dan in de VS. Ik geloof erin, dus mij gaan ze aan het hart. Maar ik weet niet zeker of de meeste Amerikanen er nog wel zo in geloven.”

Lees ook:

Recensie van ‘Deze waarheden’ van Jill Lepore

Amerika is bevangen door een onrust van historische proporties. Dat vraagt om een nieuwe geschiedenis van Amerika, die je het land laat begrijpen tot en met Trump. Die schreef Jill Lepore. Meteen vanaf het begin schenkt ze aandacht aan de vragen die sinds de verkiezing van Trump steeds luider klinken: doen feiten er nog toe en hoe worden we het over die feiten eens?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden