Itaituba leeft van origine van de vee- en sojahandel, maar is groot geworden door de zoektocht naar goud.

In het hart van het regenwoud

Het Wilde Westen ligt midden in de Amazone

Itaituba leeft van origine van de vee- en sojahandel, maar is groot geworden door de zoektocht naar goud. Beeld AFP

In Itaituba, een rivierstadje in het Amazonegebied, is iedereen op zoek naar rijkdom. De burgemeester is veroordeeld vanwege illegale houtkap, migranten beproeven hun geluk. Te koop: goud, vlees en fokstieren.

Wie aankomt met de boot in de Amazonestad Itaituba waant zich niet middenin het regenwoud. Alleen als je achterom kijkt, zie je aan de overkant van de wijde rivier de Tapajós in de verte veel groen. Verder wordt het uitzicht gedomineerd door enorme installaties van de overslaghavens van de grote voedingsconcerns die soja dwars door het oerwoud naar de havens aan de Atlantische Oceaan transporteren.

Het stadje zelf, met 100.000 inwoners, bestaat uit heel veel cement en weinig groen; er loopt een open riool tussen de stoep en de straat en er heerst een verpletterende middaghitte. Er zijn kledingzaken, winkels die grote cowboyhoeden en zadels verkopen, kantoortjes met goudopkopers, en juwelierszaakjes. Er is ook een Aziatisch restaurant waar ze sushi bereiden. Het wordt bevolkt door zwijgzame, buikige mannen in sportieve kleding en vrouwen geperst in strakke jurkjes, over hun telefoon gebogen.

Aan de rand van de stad zetelt Sipri, de Vakbond voor Landelijke Producenten van Itaituba. De leden zijn veehouders die koeien vetmesten voor de vleesindustrie en fokstieren houden. Het kantoor van de bond wordt omringd door omheinde weilanden waar shows met vee en rodeo’s worden gehouden. De voorzitter is Fabrício Mello, een forse veertiger met een zuidelijk accent. Hij is een van de vele gelukzoekers uit het zuiden van Brazilië, die op kansen in de agrosector zijn afgekomen. Om zijn rechterpols hangt een dikke, gouden armband.

Beeld Louman & Friso

Strategische ligging als overslagplaats

In Itaituba zijn er kansen voor koeienhouders, maar buiten de Amazone is het stadje vooral in het nieuws vanwege zijn strategische ligging als overslagplaats voor de soja die vanuit verschillende plekken in Brazilië naar de stad wordt vervoerd. Mello is ingenomen met de sojahavens aan de overkant van de rivier: “Ze zijn belangrijk voor de groei van de stad. De infrastructuur wordt verbeterd, de verbindingsweg tussen Cuiabá en Santarém wordt geasfalteerd. Het levert direct en indirect werk op: brandstof, toeleveranciers, restaurants.” 

Maar wat het stadje echt groot heeft gemaakt is het goud. In de stad zijn graafmachines te koop en alle materialen die de goudzoekers nodig hebben voor hun werk in het regenwoud. Op een uur vliegen zitten de meesten, te bereiken met een eenmotorig vliegtuigje. Het enige probleem: bijna alle goudzoekers in Brazilië opereren illegaal, ofwel omdat ze hun activiteit in beschermd, inheems gebied ontplooien, ofwel omdat ze geen milieuvergunning hebben. 

Pleidooi voor legalisering

In zijn prettig gekoelde werkkamer houdt gemeenteraadslid Luiz Eduardo Sadeck een hartstochtelijk pleidooi voor de legalisering van de circa vijfhonderd goudzoekers die in de regio actief zijn. Vorige maand nog belegde de gemeente een hoorzitting voor de ondernemende klasse om steun te krijgen voor de legalisering van de goudzoekerskampen in het oerwoud. De rechtse Braziliaanse president Bolsonaro is in ieder geval vóór. Het Congres behandelt waarschijnlijk dit jaar nog een wetsvoorstel om goudzoeken in de beschermde inheemse territoria in de Amazone mogelijk te maken.

Belasting over de goudopbrengsten zou de schatkist goed uitkomen, denkt gemeenteraadslid Sadeck, een veteraan die al meer dan dertig jaar in de gemeenteraad zit. Burgemeester Valmir Climaco heeft hem als plaatsvervanger aangewezen voor een gesprek met Trouw. Climaco heeft een goede reden om de pers te mijden: begin oktober werd hij veroordeeld vanwege ontbossing en illegale houthandel op een landgoed dat hij bezit nabij de stad Altamira, ten oosten van Itaituba. De burgemeester kwam in augustus ook al negatief in het nieuws omdat hij een brug over de rivier de Jamanxim wilde aanleggen, die het voor goudzoekers makkelijker moet maken om in hun zoekgebied te komen. De bouw werd op last van justitie stilgelegd. 

Goudshops zijn nooit ver weg in Itaituba. Beeld Hollandse Hoogte / dpa Picture-Alliance HH

Schade aan de natuur

Sadeck vindt het allemaal maar onzin. De goudzoekers moeten juist omarmd worden, vindt hij, al was het maar omdat ze minder schade aanrichten dan boeren, die duizenden hectares bos omhakken voor vee of soja. Dat is helaas niet waar, aldus openbare aanklager Hugo Charchar van het Federale Openbare Ministerie in Santarém, het bestuurlijke centrum van de Tapajósregio. “Toen het goud gemakkelijker te vinden was, gebeurde het inderdaad handmatig en was de schade minder. Nu wordt er met grote machines gegraven aan de oevers van de rivieren.” 

Het zeer giftige kwik dat de goudzoekers gebruiken wordt niet opgevangen en komt in de rivier, aldus Charchar. “In de regio van de Tapajós zit veel meer kwik in de rivieren dan daarbuiten. Dat is wetenschappelijk vastgesteld. Veel inheemse territoria ondervinden daarvan de gevolgen.”

Charchar merkt dat de inheemse bevolking, van oudsher vissers en jagers, onderling verdeeld raakt over het goud. Er zijn mensen die het goudzoeken willen toestaan in hun territorium, zolang ze een deel van de opbrengst krijgen. “Hun rivieren zijn vervuild en ze kunnen toch niet meer vissen. Toen in de regio Jacareacanga, ten zuiden van Itaituba, het goudzoeken bij wet stilgelegd werd, bestormden inheemsen uit het gebied het OM om te protesteren.” Charchar schudt zijn hoofd: “Het is triest.” 

In het hart van het regenwoud

De Amazone geldt als een beschermd natuurgebied van onschatbare waarde, maar tegelijkertijd is het een wingewest voor het internationale bedrijfsleven. Trouw ging naar het hart van het regenwoud.

Deel 1 van een serie over de lokale effecten van economische ontwikkeling. 

Lees ook:
In het Amazonegebied is het hard zoeken naar priesters, maar niet in Itaituba

In het Amazonegebied moeten mensen het vaak zonder katholieke bijstand doen. Vind maar eens iemand die priester wil worden, die daarmee bovendien voor het celibaat kiest. De protestantse concurrent heeft het makkelijker.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden