Michaïl Gorbatsjov spreekt de Opperste Sovjet toe op 27 augustus 1991. Beeld AFP
Michaïl Gorbatsjov spreekt de Opperste Sovjet toe op 27 augustus 1991.Beeld AFP

In memoriamMichaïl Gorbatsjov (1931-2022)

Het Westen hees hem op de schouders, maar in eigen land deed Michaïl Gorbatsjov er niet meer toe

In het Westen wordt hij gezien als de man die een einde maakte aan de wapenwedloop, maar in eigen land was verering van Michaïl Gorbatsjov absoluut niet vanzelfsprekend. De laatste leider van de Sovjet-Unie is dinsdag op 91-jarige leeftijd overleden.

Nicole Lucas

Wat zijn landgenoten zich van hem zullen herinneren? Het duurt even voor de interviewer van het blad Vogue zijn antwoord krijgt. Het is begin 2013, Michaïl Gorbatsjov is 82 jaar. Voor het eerst in het gesprek lijkt de voormalige Sovjet-president zich ongemakkelijk te voelen. Hij begint over het einde van de Koude Oorlog, de eenwording van Duitsland, waardoor de Duitsers nu ‘onze vrienden zijn’. Dan zwijgt hij, om vervolgens bijna nonchalant te eindigen met: ‘the fact that I was an OK kind of guy’.

Een ‘OK kind of guy’: met die omschrijving hebben velen in het Westen absoluut geen moeite. Gorbatsjov wordt gezien en geëerd als de man die een einde maakte aan de nucleaire wapenwedloop, en daarmee een belangrijke angel uit het conflict tussen Oost en West haalde en de landen van Oost-Europa losliet uit de greep van Moskou. En hij was de man van glasnost (openheid) en perestrojka (herstructurering). Zelden kregen Russische woorden zo’n wereldwijde bekendheid.

Veroorzaker van chaos

In eigen contreien is het oordeel over de erfenis van Michaïl Gorbatsjov echter minder eenduidig complimenteus. Daar wordt hij, door velen, vooral gezien als de man die de aanzet gaf tot de chaos van begin jaren negentig, waardoor de gewone Rus aan de bedelstaf raakte. En, al doet dat minder mensen zeer: hij wordt verantwoordelijk geacht voor het uiteenvallen van de Sovjet-Unie, door huidig president Poetin betiteld als ‘de grootste geopolitieke ramp van de afgelopen eeuw’.

Feit is dat er onder zijn bewind een einde kwam aan de almacht van de communistische partij, waarmee ook de val van het Sovjet-rijk werd ingeluid. Ironisch, want de maatregelen die Gorbatsjov in de jaren tachtig nam, waren juist bedoeld om de, mede door een zieltogende economie, lamgeslagen partij nieuw leven in te blazen.

Fanatiek partijlid

Want met de partij was zijn leven decennia lang verknoopt. Geboren op 2 maart in 1931 in Privolnoje, een dorp in het diepe zuiden van de Russische Republiek, doet een jonge Gorbatsjov enthousiast mee aan de activiteiten van jongerenorganisatie Komsomol en op zijn negentiende wordt hij lid van de communistische partij.

Begin jaren vijftig gaat hij rechten studeren in Moskou. Daar ontmoet hij zijn latere echtgenote Raisa, de vrouw die later in het Westen vanwege haar dure, elegante mantelpakjes zal worden omarmd als het nieuwe gezicht van de Sovjet-Unie. In eigen land zou ze vanwege datzelfde uiterlijk als extravagant worden verguisd.

In 1955 verhuist het jonge stel, dat later één dochter krijgt, naar Stavropol, waar Gorbatsjov zich gestaag omhoog werkt binnen de rangen van de partij. Van eerste secretaris in 1970 (hij is een van de jongste regionale partijleiders) wordt hij vier jaar later eerste secretaris van de Opperste Sovjet, om vijf jaar daarna lid van het politbureau te worden, waarmee hij deel uitmaakt van het hoogste gezag.

Hij wordt naar Moskou gehaald door partijleider Leonid Brezjnev die onder de indruk is van de pogingen van de jonge communist om de landbouw in zijn regio nieuw leven in te blazen. Ook Brezjnevs opvolger Joeri Andropov is van Gorbatsjov gecharmeerd. Hij ziet in hem de aangewezen figuur om de bezem door het partijapparaat te halen. Gorbatsjov maakt zich met zijn jacht op onbekwame functionarissen en zakkenvullers binnen het Politburo echter niet populair.

Pas na de dood van Andropovs opvolger Konstantin Tsjernenko wordt het de partijtop duidelijk dat er iets moet gebeuren. Amper drie uur nadat Tsjernenko is overleden, wordt Gorbatsjov op 11 maart 1985 tot partijleider gekozen. Met zijn 54 jaar is hij dan het jongste lid van het Politburo.

Economische problemen

Gorbatsjov krijgt de leiding van een land dat in zware problemen verkeert. Lang heeft het de economische stagnatie kunnen verbloemen door oplopende olie-opbrengsten. Maar als de olieprijzen dalen, wordt het achterblijven van de productie een steeds groter probleem.

Dat wringt des te meer daar de Sovjet-Unie zich met het aantreden van Ronald Reagan in januari 1981 geconfronteerd ziet met een Amerikaanse president die de defensie-uitgaven tot grote hoogte opjaagt in het kader van zijn strijd tegen ‘het Rijk van het Kwaad’. Het in maart 1983 gelanceerde Strategische Defensie Initiatief, beter bekend als ‘Star Wars’, brengt de Sovjet-leiding danig in het nauw.

President Reagan en Gorbatsjov ontmoetten elkaar op 1 november 1985 in Genève. Beeld anp
President Reagan en Gorbatsjov ontmoetten elkaar op 1 november 1985 in Genève.Beeld anp

Hervormingen

Een forse koerswijziging is onontkoombaar. Met een beroep op Lenins aanbeveling fouten toe te geven en zo nodig aanpassingen door te voeren, introduceert Gorbatsjov snel na zijn aantreden de nodige hervormingen. “Toen ik aan de macht kwam”, zei hij daarover jaren later in een interview met Times Magazine, “lag Stalin al jaren onder de zoden, maar de sfeer van angst en wantrouwen uit de Stalintijd was nog springlevend. Met onze glasnost en perestrojka gaven we een duidelijk boodschap; onze mensen hebben de vrijheid om hun mening te uiten, om te schrijven wat ze willen, om bij elkaar te komen en te discussiëren.”

Doel daarvan, zo blijkt onder meer uit de memoires die hij in 1995 onder de titel Herinneringen publiceerde, is meer dynamiek in het communistische stelsel te brengen, om zo economische stagnatie te doorbreken. Met andere woorden: een fundamentele wijziging van het systeem heeft hij niet op het oog.

Kernwapenwedloop

Tegelijkertijd zoekt hij toenadering tot het Westen. Door de eerder genoemde Vogue-journalist begin 2013 gevraagd waar hij het meest trots op is, aarzelt Gorbatsjov geen moment: dat hij de kernwapenwedloop heeft beëindigd. Anno 2022 is de toenmalige angst voor een nucleair armageddon weer opgeleefd, ja, zelfs dagelijkse kost op de Russische televisie, maar dat valt Gorbatsjov zeker niet te verwijten.

In 1986, in Reykjavik , stelt Gorbatsjov Reagan verregaande wapenreducties voor. Er komt (nog) geen akkoord, maar de ban is gebroken. Een jaar later ondertekent hij met de Amerikaanse president het INF-verdrag, dat alle middellange afstandswapens uit Europa verwijdert.

Kort daarop volgt het besluit de Sovjet-troepen uit Afghanistan terug te trekken. En de aankondiging dat de landen van Oost-Europa voortaan vrij zijn hun eigen koers te volgen. Het betekent een revolutionair afscheid van de ‘Brezjnev-doctrine’, waarmee Moskou zich het recht had toegekend om de regimes in Oost-Europa desnoods met geweld overeind te houden. In het ene na het andere Oostblokland komt de bevolking, van eind 1989 tot begin 1990, in opstand tegen haar pro-Sovjet-leiders. Anders dan in Hongarije in 1956 grijpt Moskou nu niet in. ‘Geweld als middel om politieke doeleinden te realiseren, is improductief’, aldus Gorbatsjov in zijn Herinneringen.

Nobelprijs

De vreedzame wijze waarop Gorbatsjov de landen van Oost-Europa laat gaan, levert hem in 1990 de Nobelprijs voor de Vrede op. “De openheid die Gorbatsjov heeft bewerkstelligd, heeft bijgedragen tot groter internationaal vertrouwen”, oordeelt het Nobelcomité. In de Opperste Sovjet wordt de toekenning zonder veel enthousiasme ontvangen.

In eigen land staan de zaken er namelijk een stuk minder florissant voor. Dissidenten worden vrijgelaten, voorheen verboden boeken, films, muziek en beeldende kunst worden vrijgegeven. Sovjet-burgers mogen reizen, ze kunnen hun geschiedenis gaan onderzoeken. Maar anders dan gehoopt gaat het economisch niet beter, de productie blijft terugvallen, de inflatie loopt op, hongersnood dreigt. De toenemende kritiek op de communistische partij uit zich in allerlei delen van het Sovjet-rijk, vooral in een (her)opleving van het nationalisme.

In steeds meer Sovjet-republieken, de Baltische staten voorop, klinkt de roep om onafhankelijkheid. De hervormingen herstellen de macht van de partij en het Sovjet-rijk niet. Integendeel. Zoals Russisch politiek analist Dmitri Trenin schrijft in het boek Getting Russia Right: ‘Perestrojka bevestigde de onmogelijkheid om de Sovjet-economie te herstellen, glasnost delegitimeerde het Sovjet-politieke systeem’.

Dramatisch einde

Chaos dreigt aan alle kanten. Gorbatsjov probeert afwisselend conservatieven en hervormingsgezinden te paaien, maar houdt uiteindelijk niemand te vriend. Het leidt tot een dramatisch einde van zijn politieke loopbaan. In augustus 1991 wordt hij letterlijk de gijzelaar van de conservatieven als hij tijdens een vakantie op de Krim wordt opgesloten in zijn datsja. De coup mislukt weliswaar, met name door het optreden van rivaal Boris Jeltsin, en Gorbatsjov keert weer teug naar Moskou, maar zijn rol is uitgespeeld. In snel tempo verklaren praktisch alle deelrepublieken zich onafhankelijk.

Op 25 december van dat jaar kondigt Gorbatsjov zijn aftreden aan, de volgende dag houdt de Sovjet-Unie op te bestaan. “Ik was een fervente tegenstander van het uiteenvallen van de Unie. Dat was een persoonlijke nederlaag”, zal hij later zeggen. In een interview met Der Spiegel in 2011 reageert hij verbaasd op de vraag of het beter zou zijn als de Sovjet-Unie er nog zou zijn. “Is dat niet duidelijk? Alles was naar elkaar toegegroeid gedurende de decennia; cultuur, onderwijs, taal, de economie, alles. Er werden auto’s gemaakt in de Baltische staten en vliegtuigen in de Oekraïne. We redden het nog steeds niet zonder elkaar.”

Gorbatsjov begroet de Oost-Duitse leider Erich Honecker bij een bezoek aan Oost-Berlijn op 21 april  1986.  Beeld REUTERS
Gorbatsjov begroet de Oost-Duitse leider Erich Honecker bij een bezoek aan Oost-Berlijn op 21 april 1986.Beeld REUTERS

Populair in het Westen

Na zijn aftreden weet Gorbatsjov zich vooral in het Westen welkom, hij richt zijn eigen milieuorganisatie op en reist de wereld rond om lezingen te geven. Daar blijft hij immens populair, zoals blijkt in 2011 als hij in de Royal Albert Hall in Londen met een gala, georganiseerd door acteurs Kevin Spacey en Sharon Stone, zijn tachtigste verjaardag viert. Hij is dan al ruim tien jaar weduwnaar. Raisa, met wie hij in de Sovjet-Unie naar eigen zeggen altijd alles besprak, liefst in de tuin, is in 1999 tot Gorbatsjovs grote verdriet gestorven aan leukemie.

In eigen land daarentegen krijgt hij geen poot meer aan de grond, ook al blijft hij politiek actief. In 1996 doet hij nog een keer mee aan de presidentsverkiezingen, maar hij krijgt slechts een half procent van de stemmen. Daarbij krijgt hij hulp van Vladimir Poetin, de man die hij op zijn beurt steunt bij de verkiezingen van 2000. Op dat moment ziet hij de voormalige KGB-officier als degene die na de chaos van de jaren negentig voor stabiliteit kan zorgen.

Kritiek op Poetin

Lange tijd blijft hij dat geloven, maar later steekt hij zijn kritiek op de Russische leider niet onder stoelen of banken. Hij vergelijkt de partij van Poetin met de ‘ergste versie van de communistische partij uit de Sovjettijd’. Rusland wordt teruggeworpen in het verleden, zegt hij, terwijl het land zo hard modernisering nodig heeft. “Mensen moeten juist meer betrokken raken”, stelt hij. “We lossen het probleem van de ontwikkeling van het land niet op als we mensen de politiek uit duwen.”

De arrestatie van bandleden van Pussy Riot, die begin 2012 uit protest tegen de toenemende vervlechting van orthodoxe kerk en Russische staat een ‘concert’ geven in de kathedraal in Moskou, veroordeelt hij ten stelligste. “Dat soort gedrag is wat de wereld bang van ons maakt”, stelt hij vast in een interview. Had niet juist Gorbatsjov daar een einde aan gemaakt?

Gorbatsjov en Poetin in december 2004.  Beeld AP
Gorbatsjov en Poetin in december 2004.Beeld AP

Kritisch op Navo-uitbreiding

Over Poetins buitenlandse politiek was Gorbatsjov gematigd kritisch. In 2014 verklaarde hij zich nog wel voorstander van het referendum dat Poetin gebruikte om zijn annexatie van de Krim een legaal tintje te geven. Gorbatsjov wees erop dat de toenmalige Sovjetleider Chroesjtsjov de inwoners van de Krim niets had gevraagd, toen hij in 1954 de interne grenzen zo verschoof dat het schiereiland van Sovjet-republiek Rusland naar de Sovjet-republiek Oekraïne verhuisde. “Nu hebben de mensen zelf besloten om die vergissing recht te zetten”, zei Gorbatsjov.

Ook over de Navo-uitbreidingen richting het oosten, die Poetin afgelopen februari aangreep om zijn invasie van Oekraïne te rechtvaardigen, was Gorbatsjov eind 2021 kritisch. Hij vond dat de Navo zich ‘arrogant’ had gedragen na de ineenstorting van de Sovjet-Unie.

Maar in een interview in 2014 sprak Gorbatsjov een ander stokpaardje van Poetin tegen. De huidige Russische leider hamert erop dat de Navo Rusland heeft bedonderd, omdat het in 1990 aan de Sovjet-Unie zou hebben beloofd dat het bondgenootschap nooit ‘ook maar een centimeter’ naar het oosten zou uitbreiden. Die Amerikaanse belofte, zo bevestigde Gorbatsjov, had alleen betrekking op het toen nog verdeelde Duitsland: op het grondgebied van de voormalige DDR zou de Navo geen buitenlandse troepen stationeren. Het idee dat de Sovjet-Unie uiteen zou vallen, en dat de voormalige Sovjet-republieken het Navolidmaatschap zouden aanvragen, kwam toen bij niemand op.

Over de oorlog die nu in Oekraïne woedt, heeft Gorbatsjov zich niet publiekelijk uitgelaten. Sergei Venediktov, een Russische journalist en voormalig hoofd van het door Poetin opgeheven radiostation Echo Moskvi, zei vorige maand in een interview met Forbes Russia dat hij nog steeds in contact stond met Gorbatsjov. Gevraagd hoe de ex-president dacht over de oorlog, zei Venediktov: “Ik kan u vertellen dat hij ontstemd is, natuurlijk”.

Gorbatsjovs tragiek is dat hij niet alleen heeft moeten aanzien hoe Poetin al zijn hervormingen de nek omdraaide, maar ook dat zijn mening er weinig meer toe deed – niet voor de meeste Russen, en zeker niet voor Poetin.

Wereldleiders roemen nalatenschap

EU-chef Ursula von der Leyen noemde de laatste leider van de Sovjet-Unie in een reactie op zijn overlijden ‘een vertrouwde en gerespecteerde leider’. ‘Hij speelde een cruciale rol in het beëindigen van de Koude Oorlog en het neerhalen van het IJzeren Gordijn. Dat maakte de weg vrij voor een vrij Europa. Zijn nalatenschap is er een die we niet zullen vergeten’, schreef Von der Leyen dinsdagavond op Twitter.

Volgens VN-chef António Guterres was Gorbatsjov ‘een unieke staatsman die de loop van de geschiedenis heeft veranderd. Hij heeft meer gedaan dan ieder ander individu om de Koude Oorlog tot een vredig einde te brengen.’

De Britse premier Boris Johnson zei ‘de moed en integriteit’ die Gorbatsjov toonde bij het beëindigen van de Koude Oorlog altijd te hebben bewonderd. “In tijden van Poetins agressie tegen Oekraïne blijft zijn onvermoeide toewijding aan het openen van de Sovjet-Unie een inspiratie voor ons allen”, aldus de Britse premier.

De Russische president Vladimir Poetin uitte via een woordvoerder op zijn beurt ‘diepe sympathie’ voor de nabestaanden van Gorbatsjov. Hij stuurt familie en vrienden van de voormalige leider woensdagochtend een telegram om zijn condoleances over te brengen.

Premier Mark Rutte zegt dat de wereld met het overlijden van Michaïl Gorbatsjov ‘een moedig hervormer met immense invloed op de geschiedenis’ is verloren. ‘Als wegbereider van zowel het einde van de Koude Oorlog als de wapenwedloop kreeg hij de Nobelprijs voor de Vrede’, aldus Rutte op Twitter. ‘Mijn gedachten zijn bij zijn nabestaanden.’

Onverwacht bezoek aan Thatcher

In de wereld van de diplomatie is alles weken van tevoren gepland. Dus stel je de verrassing voor toen Michaïl Gorbatsjov in december 1984 een spontaan, volkomen onverwacht bezoekje bracht aan Downing Street 10, de ambtswoning van de Britse premier.

Op weg van het parlement naar de Sovjet-ambassade besloot hij even te stoppen en een blik te werpen op het huis. Thatcher was niet thuis, die zat in Hongkong, maar vier dagen eerder had ze Gorbatsjov voor het eerst ontmoet.

Ook al was hij nog geen Sovjet-leider, bij dat bezoek maakte hij grote indruk op Margaret Thatcher. Ze liet Ronald Reagan vervolgens weten dat hij een man was met wie het Westen zaken kon doen.

Blijkbaar deed er niemand moeilijk toen Gorbatsjov even aan de deur kwam. Een latere suggestie om hem een rondleiding door het huis te geven werd door het Britse ministerie van buitenlandse zaken toch als te gewaagd van de hand gewezen.

Lees ook:

Michaïl Gorbatsjov: ‘Ik wilde alles democratisch oplossen, we waren toch geen bananenrepubliek?’

Adjuct-hoofdredacteur Wendelmoet Boersema sprak de oud-Sovjetleider in 2001. Het interview leest u hier.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden