Aanhangers van de Russische Communistische Partij marcheren naar het mausoleum van Lenin, 97 jaar na zijn dood.

StadswandelingRusland

Het Sovjetverleden dreunt ook dertig jaar later nog altijd door in het moderne Rusland

Aanhangers van de Russische Communistische Partij marcheren naar het mausoleum van Lenin, 97 jaar na zijn dood.Beeld AFP

Dertig jaar geleden viel de Sovjet-Unie uiteen. Tot op de dag van vandaag zit de Russische overheid in een spagaat als het gaat om het verleden van de communistische heilstaat. Een wandeling door het centrum van Moskou maakt die ambivalente houding eens te meer duidelijk.

Jarron Kamphorst

Ondanks de winterkou staan er tientallen mensen in de rij bij het mausoleum van Vladimir Lenin, aan het Rode Plein in Moskou. De wachtenden veranderen langzaam in sneeuwpoppetjes die fel afsteken tegen het diepe rood van de muren van het Kremlin. Nadat ze een metaaldetector en een handvol norse bewakers zijn gepasseerd, mogen ze doorlopen naar het praalgraf van de geestelijk vader van de Sovjet-Unie. Bij het betreden van de getrapte piramide benadrukken verbodsborden dat het niet de bedoeling is om foto’s te nemen van de gebalsemde revolutieleider, die sinds zijn dood in 1924 op zachte kussens onder de grond in een glazen kist ligt.

Eenmaal binnen staren de bezoekers met grote ogen naar Vladimir Iljitsj Oeljanov, zoals de werkelijke naam van Lenin luidde. Sommigen prevelen onverstaanbare woorden, anderen maken diepe buigingen en weer anderen staan als aan de grond genageld. Het is hem echt. Met dat typerende sikje en de immer ernstig fronsende wenkbrauwen. Alsof hij elk moment uit de dood kan opstaan om de 21ste-eeuwse revolutie van het proletariaat te verkondigen.

Het decor van de donkere granieten en doodstille grafkelder onder de grond van het belangrijkste plein van het land sluit naadloos aan op de cultstatus die Lenin in Rusland geniet als ideologisch visionair en grondlegger van het almachtige Sovjetrijk. Loop elk willekeurig dorp in Rusland binnen en er is een Leninstraat, -plein of -boulevard en op zijn minst één protserig monument dat het mythische imago van de revolutionair bevestigt.

Gewelddadige couppleger

En toch staat Lenins status als onomstreden held des vaderlands onder druk. Sinds het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1991 gebeurde er namelijk iets wat lange tijd ondenkbaar was. Steeds meer historici begonnen Lenin in twijfel te trekken en stelden dat hij niet zozeer een ideologisch revolutionair was, maar een gewelddadige couppleger met bloed aan zijn handen. “Dat beeld klopt natuurlijk net zo goed”, stelt Jevgeni Dobrenko, Sovjethistoricus en professor Ruslandstudies verbonden aan de Ca’ Foscari Universiteit in Venetië.

“Lenin was zonder meer een revolutionair politicus en denker. Hij heeft per slot van rekening wel het systeem in een immens land als Rusland compleet omvergeworpen. Maar hij verviel ook in terreur en inhumane politiek. Lenin had grote doelstellingen, en gaf daardoor tijdens de burgeroorlog die volgde op de revolutie van 1917 niet om een paar honderdduizend doden meer of minder. Daarom klopt het beeld van hem als gewelddadige couppleger net zo goed.”

De laatste dag van de Sovjet-Unie

Op 25 december 1991 wapperde de rode Sovjetvlag met hamer en sikkel voor het laatst op de muren van het Kremlin, om daarna definitief vervangen te worden door de Russische driekleur. Na een periode van bestuurlijke chaos, opstanden en onafhankelijkheidsverklaringen in diverse deelrepublieken was de implosie van de Sovjet-Unie onvermijdelijk. Daarom trad de laatste Sovjetleider Michail Gorbatsjov op eerste kerstdag 1991 af als president en droeg de macht over aan Boris Jeltsin, de eerste president van het onafhankelijke Rusland. De Sovjet-Unie hield daarmee officieel op te bestaan en alle vijftien deelrepublieken gingen onafhankelijk verder.

Op dat beeld zinspeelt ook Poetin met enige regelmaat. Zo stelde de president in 2014 dat de Oktoberrevolutie een ‘broedermoordende breuk’ teweeg had gebracht. In 2016 richtte Poetin zich nog specifieker op Lenin zelf toen hij verkondigde dat de Sovjetvader een ‘tijdbom’ onder de staat plantte door de binnengrenzen van de Sovjet-Unie langs etnische lijnen te trekken.

Dobrenko: “Poetin brengt Lenin in verband met het uiteenvallen van de Sovjet-Unie. Volgens hem stak die unie in beginsel al zodanig slecht in elkaar, dat ze vroeg of laat in zou storten en Poetin houdt Lenin daar als architect van de Sovjet-Unie verantwoordelijk voor. Iedereen weet immers dat Poetin een diepe nostalgie voor het Sovjettijdperk koestert en de val van het machtsblok als een catastrofe beschouwt.”

Revolutie is inherent aan chaos

Dat Poetin Lenin in twijfel trekt, heeft nog een reden, weet Dobrenko. “Poetin is een machtswellusteling en hij wil koste wat kost zijn eigen, persoonlijke machtspositie behouden. Daarbij beroept hij zich altijd op de veronderstelde stabiliteit die hij het land brengt. Alles wat ook maar enigszins die stabiliteit verstoort, moet het dus ontgelden. En revolutie is inherent aan chaos”.

Een vrouw bij het Solovetsky-monument in Moskou, opgericht ter nagedachtenis van slachtoffers van politieke repressie in de USSR. Beeld ANP / AFP
Een vrouw bij het Solovetsky-monument in Moskou, opgericht ter nagedachtenis van slachtoffers van politieke repressie in de USSR.Beeld ANP / AFP

In die zin was de Oktoberrevolutie van 1917 vanuit Poetins perspectief niets meer dan een ordinaire revolte die grote maatschappelijke onrust veroorzaakte. Blijf die denkwijze volgen en de ‘rode’ communistische revolutie was voor Poetin de eerste van vele zogeheten kleurenrevoluties die hij zo vreest. De Rozenrevolutie in Georgië in 2003, de Oranjerevolutie in Oekraïne in 2004 en de Tulpenrevolutie in Kirgizië in 2005 zijn historische gebeurtenissen in ex-Sovjetstaten waar Poetins haren van overeind gaan staan.

Waarom dan nog altijd die duizenden beelden van Lenin en een praalgraf op het Rode Plein? “Dat heeft een simpele, politieke reden”, zegt Dobrenko. “Poetin heeft geen echte ideologie. Daarom kan hij op louter retorisch niveau elke ideologie aannemen die hij wil. Hij is een populist die enkel zijn eigen macht wil behouden en populair wil blijven onder de bevolking. Als een deel van die bevolking Lenin fantastisch vindt, dan is Poetin heus niet te beroerd om hem in zijn tombe te laten liggen. Maar met bewondering heeft dat niets te maken. Het is eerder opportunisme met als overkoepelend doel het behoud van de eigen populariteit en macht”.

Tot een beeldenstorm komt het daarom vooralsnog niet, maar de gedeeltelijke ontheiliging van Lenin zegt veel over de spagaat waarin de Russische overheid zit als het over het Sovjetverleden gaat. Enerzijds bestaat er nostalgie naar de grootsheid, de macht en de prestaties van weleer, anderzijds is er groot ongemak over die kanten van het verleden die minder goed passen in de politieke realiteit en het historisch narratief van het huidige regime.

Alle politieke zwaargewichten van de Sovjet-Unie

Die ambivalente houding komt eveneens bovendrijven als het over Josef Stalin gaat. Ook hij ligt begraven op het Rode Plein. Weliswaar niet (meer) in het praalgraf waar Lenin ligt, maar wel langs de Kremlinmuur waar zo’n beetje alle politieke zwaargewichten liggen die de Sovjet-Unie voortbracht. Bezoekers die vanuit het ondergrondse mausoleum van Lenin weer het daglicht instappen, vervolgen hun route langs al die graven waar onder anderen oud-Sovjetleiders als Brezjnev en Andropov liggen. Bij het graf van Stalin liggen steevast bloemen en met regelmaat staan er mensen die een selfie nemen met de stenen buste van de gewezen leider.

De bewondering is typerend voor de huidige politieke realiteit meent Dobrenko. “De Russische regering is steeds duidelijker pro-Stalin”. Als voorbeeld wijst hij op de jaarlijkse 9 mei-viering, de dag waarop Rusland de overwinning op nazi-Duitsland viert. Op die dag marcheren duizenden soldaten over het Rode Plein, rollen er tanks en legerwagens met raketten over de keien en trekken straaljagers de Russische driekleur door de lucht.

“Het is puur opgeblazen machtsvertoon en heeft niets te maken met een herdenking van oorlogsslachtoffers. Sterker, het gaat niet eens meer zozeer over de oorlog, maar vooral over de overwinning. De tragedie, het menselijk leed en het trauma van de oorlog doen er niet toe. Het gaat om het narratief van de overwinning, de grootsheid van de Sovjet-Unie. Het is zonder meer een steunbetuiging aan de dictator en opperbevelhebber die de victorie mogelijk maakte: Josef Stalin”.

null Beeld Bart Friso
Beeld Bart Friso

In het verlengde daarvan benadrukte Poetin in 2017 dat het niet de bedoeling is om ‘Stalin te demoniseren’. Daar valt nogal het een en ander op af te dingen. Wie bedenkt dat Stalin tussen de zes miljoen en twintig miljoen Russen om het leven bracht met zijn repressie, kan moeilijk inbeelden dat de overheid zijn daden vergoelijkt.

Poetin, machtspoliticus van het eerste uur

“Toch is dat precies wat er gebeurt”, stelt Dobrenko. “Stalin is de grootste vertegenwoordiger van het almachtige Sovjetrijk, een imperium dat respect afdwong over de hele wereld. Dat is wat Poetin ook nastreeft. Hij is net als Stalin een machtspoliticus van het eerste uur. Daarom verheerlijkt hij hem”.

Maar ook wat betreft het stalinisme is de gespleten persoonlijkheid van de overheid nooit ver weg. Want ondanks de voorzichtige kanttekeningen die Poetin bij Stalins imago als beul plaatst, past hij wel op om de generalissimus in volle glorie te rehabiliteren. Zo opende de president in oktober 2017 óók de zogeheten Stena Skorbi, de Muur van Verdriet, in Moskou op een half uur doorstappen vanaf het Rode Plein. Het officiële monument ter nagedachtenis van de slachtoffers van Stalin bestaat uit een grofweg 25 meter lange bronzen muur, waarin schimmen vallen te ontwaren die vermoedelijk symbool staan voor de duisternis in de strafkampen onder het stalinisme.

Het bouwwerk staat op een kruispunt van twee zesbaanswegen waar overdag onafgebroken de dampen van de uitlaatgassen van passerende auto’s hangen. Om het monument heen staan twee betonkolossen van verzekeringsmaatschappij Cogas, een al even afzichtelijk ministerie van landbouw en een nog groter betonskelet dat nog in de steigers staat. Niet bepaald de entourage waar nabestaanden eens rustig hun voorouders kunnen memoreren.

Aanhangers van het communisme leggen bloemen bij de buste van Josef Stalin. Beeld AP
Aanhangers van het communisme leggen bloemen bij de buste van Josef Stalin.Beeld AP

Dat is ook niet de bedoeling, volgens Dobrenko. “Het accent moet blijven liggen op het pompeuze beeld van Stalin de overwinnaar. Het verdriet en de tragedie over de gevolgen van zijn terreur mogen er wel zijn, maar niet te sterk, want dat wringt met het historisch perspectief dat de overheid propageert over de grootsheid van de Sovjetstaat. Zo’n monument als de Muur van Verdriet is eerder een doekje voor het bloeden”. Een niksig monument op een nietszeggende plek.

Symbool voor de stalinistische terreur

Hoe anders is dat bij het Huis aan de Kade. Bijna nergens in Moskou is de historische zwaarte van het stalinisme zo voelbaar als bij dit monumentale pand aan de Moskva-rivier dat uitkijkt op de muren van het Kremlin. Vanaf de jaren twintig was het constructivistische wooncomplex van twaalf verdiepingen het thuis van de elite van de Sovjet-Unie. Schrijvers, legerleiding, politici, hoge ambtenaren: allemaal woonden ze met hun gezinnen in een van de vijfhonderd appartementen die het gebouw telt. Ze beschikten er over voor de Sovjet-Unie ongekende luxes als een lift, een eigen supermarkt en cafetaria, sportfaciliteiten en een bioscoop.

In 1937 werd het Huis aan de Kade het symbool voor de stalinistische terreur. Elke dag arriveerden er busjes met agenten van de geheime politie die de hoge functionarissen in het holst van de nacht van hun bed lichtten, omdat Stalin daartoe had opgedragen. In zijn politieke paranoia beschuldigde de leider alles en iedereen van verraad of andere misdaden tegen de staat, wat doorgaans leidde tot een nekschot of jarenlange opsluiting in een van de vele strafkampen in Siberië. Naar schatting verdween een derde van alle inwoners van het gebouw tijdens de zuiveringen onder Stalin: ruim 750 leden van de top van het land.

Nergens in Moskou is de angst voor de nachtelijke klop op de deur uit die periode daarom zo voelbaar als hier. Aan de gevel hangen meerdere gedenkplaten van verdwenen en overleden inwoners en in het gebouw zelf zit een piepklein museum dat de huiveringwekkende geschiedenis van het complex vertelt. Het is een van de meest lugubere plekken in de Russische hoofdstad.

Maar over die geschiedenis praat de overheid liever niet. “In ieder geval moet dat verleden klein blijven, onderbelicht”, stelt Dobrenko. “Wat het Kremlin doet is Stalin weer controversieel maken. Terwijl hij helemaal niet controversieel zou mogen zijn. Stalin was een massamoordenaar, een misdadiger. Zo iemand moet de geschiedenisboeken in als een gestoorde maniak.

“Maar in plaats daarvan verheerlijken moderne schoolboeken Stalin en heeft de Russische overheid het stalinisme nog nooit officieel veroordeeld. Stel je voor dat de Duitse regering dat niet had gedaan met het nazisme. Hitler is in Duitsland ook geen controversieel figuur. Hij is wél een maniak uit het verleden. Zolang de Russische overheid het ambivalente beeld over Stalin in stand houdt, komt dit land nooit toe aan de verwerking van het eigen gitzwarte verleden”.

Correctie: eerder stond in dit stuk vermeld dat Chroesjtsjov een van de Sovjetleiders is die langs de Kremlin muur begraven ligt. Dat klopt niet. Hij ligt elders in Moskou begraven.

Lees ook:

Voor comfortfood uit de Sovjetkeuken staan Russen graag in de rij. ‘Jongeren zijn nieuwsgierig naar vroeger’

De Sovjet-Unie viel dertig jaar geleden uiteen, maar in het moderne Rusland waart de geest van de socialistische heilstaat nog altijd rond. In dit eerste deel van een tweeluik over Sovjetnostalgie: de gaarkeuken.

Poetin richt zijn pijlen nu ook op Memorial, ‘het morele geweten van Rusland’

In Moskou dient vandaag een tweede hoorzitting tegen de oudste ngo van Rusland: Memorial. De autoriteiten willen de mensenrechtenorganisatie liquideren. Critici wijzen erop dat daarmee het historisch geheugen en morele geweten van het land gewist worden.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden