Reportage Massatoerisme

Het Kroatische Split is een budget-bestemming en dat zal het weten ook

Een meisje kijkt naar twee acteurs in Romeinse dracht bij het paleis van Diocletianus in Split Beeld AFP

Sinds Easyjet het Kroatische Split ontdekte, kreunt de stad onder massatoerisme. Maar het wil geen tweede Barcelona worden. Dus gelden er strikte regels. Blote bast in de stad? 500 euro boete.

“Beesten zijn het!” Stipe steekt een sigaret op. De 30-jarige ober van een van de vele restaurants langs de brede boulevard van Split rust uit op een barkruk na een avond buffelen. Met twee collega’s neemt hij de gasten door. “Soms eten ze voor duizenden kuna’s (8 kuna is ongeveer 1 euro, red), maar een tip geven ho maar.”

De obers klagen over de grote groepen jonge Duitsers en Britten die op de zon, zee en goedkope drank afkomen. Die neerstrijken op het terras, soms zonder te betalen weglopen en hen al ongeduldig wenken voordat ze zitten. “Low-budget gasten zijn het”, moppert Stipe, die niet met zijn volledige naam in de krant wil uit angst zijn baan te verliezen. En dan moet het grote elektronisch muziekfestival waar tienduizenden mensen op afkomen nog beginnen, verzucht hij. “Na dat festival ziet de stad er vreselijk uit, overal liggen lege flessen en vuilnis.”

Zo’n 250 vliegtuigen – vooral van budgetmaatschappijen als Easyjet en Eurowings – zijn het weekend ervoor op het kleine vliegveld van Split geland, zegt Damir Kresic. Volgens de directeur van het Kroatische instituut voor toerisme hebben deze maatschappijen de stad aan de Adriatische kust pas zo’n vijf jaar geleden als bestemming ontdekt. “Daarvoor brachten de meeste toeristen er maar een paar uur door, terwijl ze wachtten op de ferries om naar de eilanden te gaan. Maar Split is net als Barcelona destijds getransformeerd van een onaantrekkelijke havenstad naar een populaire bestemming op zichzelf waar toeristen graag een paar dagen blijven.”

Sjokken langs ijssalons

En dat is te merken. Hordes toeristen wurmen zich door de nauwe straatjes binnen het ommuurde paleis dat de Romeinse keizer Diocletianus in de vierde eeuw liet bouwen. Nog maar een paar jaar geleden waren de huizen in dit bijzondere stadshart bewoond, nu hangen overal bordjes met apartman. De toeristen sjokken langs souvenirwinkels, ijssalons en heel veel pinautomaten en gaan tegen betaling van wat kuna’s op de foto met als Romeinen verklede Kroaten.

De meeste toeristen – ruim driekwart – komen met de auto naar Kroatië, maar toerisme-expert Kresic verwacht dat het aantal goedkope vluchten nu snel zal toenemen. “Het vliegveld van Split wordt alvast uitgebreid. Ik hoorde laatst zelfs dat budgetmaatschappijen op een nieuw businessmodel broeden waarbij vliegtickets helemaal gratis worden. De vliegtuigmaatschappijen halen dan geld op bij restaurants en hotels in ruil voor het leveren van klanten.”

Hvar Beeld Hollandse Hoogte / Hemis Creative and Travel Imagery

Als er niets gebeurt, waarschuwt Kresic, raakt Split net als Barcelona letterlijk oververhit door het massatoerisme. “Toen hier twee jaar geleden een grote brand uitbrak drong dat besef goed door. Als mogelijke oorzaak werd oververhitting van de elektriciteit genoemd omdat iedereen de airco maximaal aan had staan.” Sommige problemen zoals de permanente files die de stad verstoppen zijn praktisch op te lossen, zegt hij. “Het bus- en treinstation liggen nu bij de haven tegen het centrum aan. Die kunnen naar een buitenwijk, zodat de stad wat lucht krijgt.”

In banen leiden

Lastiger is het om het gedrag van toeristen in banen te leiden. Als ’s avonds de popcornkarretjes op de boulevard plaatsmaken voor proppers die de toeristen de clubs in lokken, komen plukjes twintigers de nauwe straatjes uit. Ze zwermen uit naar de vele openlucht-bars. “We hoorden dat het hier goedkoop is”, zegt de 19-jarige Matthew Harrisson uit Groot-Brittannië. Op het terras van Crozzies bar neemt hij in het gezelschap van een groepje vrienden een slok van zijn wodka cola, duidelijk niet zijn eerste. “Op mijn werk hadden collega’s van een jaar of vijftig het over Split. Die komen op het paleis van Diocletianus en zo af. Voor ons jongeren is het een geweldige plek om uit te gaan en lekker dronken te worden. Overdag op het strand en ’s avonds in de clubs. Hier kun je dingen doen die thuis niet kunnen.”

Daar denkt de burgemeester van Split anders over. Hij heeft dit vakantieseizoen borden met strikte regels her en der in de stad geplaatst. Dat keek hij af van zijn collega op het eiland Hvar die twee zomers geleden boetes voor wangedrag invoerde. ‘Keep calm and enjoy Hvar’, lezen de toeristen op de monitors op de ferry die hen in een uurtje naar het vakantie-eiland brengt. Wie zich in blote bast in het centrum waagt hangt een boete van 500 euro boven het hoofd, op drinken van alcohol op openbare plekken staat 700 euro.

Wel erg bont

“Het was hard nodig”, zegt Rikardo Novak, de burgemeester van Hvar. Zijn kamer in het stadhuis kijkt uit op de azuurblauwe zee waar zeilboten en jachten ronddobberen. Veel tijd om ervan te genieten heeft hij niet, zijn mobieltje rinkelt om de paar minuten. Juli en augustus zijn de drukste maanden op het eiland waar iedereen van het toerisme leeft. “Iedereen is welkom hier”, haast hij zich te zeggen. Maar sommige toeristen maakten het de laatste jaren wel erg bont. “Ze plasten tegen monumenten, liepen tot diep in de nacht dronken over het grote plein en maakten een strand van de openbare ruimte. We willen dat de toeristen respect betuigen voor ons cultureel erfgoed en voor de bewoners. Die werden gek van de overlast.” 

Een verbodsbord in Hvar. Beeld Pieternel Gruppen

In het hoogseizoen controleren twee ambtenaren en een paar agenten die uit Split zijn overgekomen permanent of de toeristen zich aan de regels houden. “Om 2 uur ’s nachts moet de muziek uit”, zegt Novak. In de nachtclubs worden ze met rust gelaten. “Daar kunnen ze tot zes uur ’s ochtends terecht.”

Een harde beat klinkt over het water. In de Hula Hula beach club danst een zwetende menigte in de laatste zonnestralen. Jongens met ontblote bovenlijven lurkend aan een cocktail. Op blote voeten zwalkt Paul Kumeta in een strak goudkleurig zwembroekje met bijpassende cape de club uit, richting centrum. De Britse twintiger trouwt ‘helaas’ over een paar weken trouwen, grapt hij, en viert zijn vrijgezellenweekend. “Een geweldige plek!” Weet hij dat het verboden is om zo rond te lopen? “Ik ken de regels, iemand zei mij dat ik een shirt aan moest. Maar in de club liep iedereen zo, dus heb ik mijn shirt weer uitgedaan.” Lallend loopt hij met zijn vrienden weg. Niemand houdt hen tegen.

De achternaam van Stipe is bekend bij de hoofdredactie.

Hoe bepaalt een vliegmaatschappij op welke steden ze op vliegt? Transavia kijkt naar de markt én zoekt naar het juiste gevoel.

Wanneer besluiten luchtvaartmaatschappijen om een nieuwe stad als vliegbestemming toe te voegen? Daar gaat een heel proces aan vooraf. Bij Transavia onderzoeken Oliver Newton en Niek de Rijk dagelijks of een stad interessant is voor een directe lijnvlucht.

“Wij bepalen als het ware wat we doen met onze 45 vliegtuigen. Elk jaar komen er een paar bestemmingen bij en gaan er een paar af”, zegt Newton. Zo voegde Transavia afgelopen winter Jordanië en IJsland toe en ook Tanger in Marokko en Zadar in Kroatië kwamen erbij. Tegelijkertijd zijn Venetië, München, Zurich en Malta geschrapt. Om erachter te komen waar mensen naartoe willen, doen Newton en De Rijk een marktanalyse, onder andere door te kijken waar mensen op googelen.

Newton: “En we hebben regelmatig speeddates met luchthavens op conferenties. Zo krijgen we een beeld van wat de trends zijn.” Ook spreekt Transavia veel met touroperators die hun wensen voor bestemmingen doorgeven gebaseerd op eigen analyses en marktonderzoek.

Je weet het nooit

“We maken een afweging op basis van alle informatie die we hebben”, zegt Newton. “Is het veilig? Kunnen we het hele jaar door op die bestemming vliegen? Wat is de economische situatie ter plekke? Hoe ver weg is die bestemming? Wat kost het om daar te landen? Die kosten schelen enorm per luchthaven. Zijn er transfermogelijkheden met andere maatschappijen? En we kijken of er concurrentie is.”

Soms zien Newton en De Rijk dat een indirecte vlucht naar een bepaalde stad populair is. Dat kan betekenen dat er ook behoefte moet zijn aan een directe vlucht. “Om die reden hebben wij vorig jaar Libanon toegevoegd.”

Wanneer een nieuwe bestemming voor Transavia een succes is, hangt van meerdere factoren af, zegt De Rijk. Zo’n lijndienst moet passen bij het imago van de maatschappij: “Wij zijn een leisure-maatschappij met de slogan make lowcost feel good. Daar moet een stad bij aansluiten. Als het aanslaat zie je dat aan de bezettingsgraad van je vliegtuigen. Maar het is best spannend, je weet het nooit in deze business.”

Nieuwe vlucht, Nieuwe kansen?

Wil je weten wat het effect is van een nieuwe vliegbestemming op de lokale economie, zegt Paul Peeters, ga dan uit van een luchtlijn: van A naar B. “Als A een plaats is met weinig natuurlijk of cultureel erfgoed, maar wel veel mensen met saaie kantoorbanen, dan zorgt die lijn vooral voor een uittocht, inclusief weekendjes weg”, aldus de lector duurzame luchtvaart. In Zuidoost-Engeland bracht de komst van lowcost-maatschappijen die ontvolking.

Het toerisme groeit volgens Peeters niet per se in de regio waar een nieuwe luchtbrug komt: “Al die mensen gaan dus niet naar stad C. Alleen het toerisme naar de aantrekkelijke plaatsen met een nieuwe verbinding groeit.”

En zo’n nieuwe luchtlijn kan leiden tot een afname van vervoer over spoor of water. Toen Ryanair net vloog tussen Ierland en het Verenigd Koninkrijk kromp het vervoer per ferry. Wel ziet Peeters dat steden met een extra vliegverbindingen extra hotels aantrekken en meer aanbod van Airbnb en touroperators.

Erg duurzaam zijn die luchtverbindingen niet, vindt Peeters. “Vliegreizen veroorzaken aanzienlijk hogere emissies dan treinen en, tenzij je met twee of alleen reist, dan de auto. Erger is dat de snelheid van het vliegtuig mensen verleidt om aanzienlijk verder te reizen.”

Lees ook:

Europeanen gaan massaal met vakantie, maar hoe doen ze dat?

Landgenoten gaan nog steeds massaal naar Frankrijk, maar niet meer met de eigen tent op het imperiaal. Hoe zit dat in andere landen?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden