Roofkunst

Het koloniale verleden van Duitsland hangt als een schaduw over de opening van het Humboldt Forum

De binnenplaats van het Humboldt Forum, gebouwd op de plek van het vroegere Berliner Stadtschloss.
 Beeld AFP
De binnenplaats van het Humboldt Forum, gebouwd op de plek van het vroegere Berliner Stadtschloss.Beeld AFP

Dinsdag opent dan eindelijk het Humboldt Forum in Berlijn, ook wel het meest ambitieuze culturele project in de moderne Duitse geschiedenis genoemd. Al jaren wordt gediscussieerd over de koloniale roofkunst van dit museum.

In Berlijn, op het centrale eiland in de rivier de Spree, verrees in de afgelopen jaren een gigantisch paleis. Een gebouw dat vanbinnen de functionele vormen en het smetteloze wit heeft van een modern museum, maar dat als je ervoor staat rechtstreeks uit de tijd van de barok lijkt te komen. Op deze plek stond vijfhonderd jaar lang het Berliner Stadtschloss, het Pruisische paleis van de Hohenzollernfamilie. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd dat grotendeels vernietigd en uiteindelijk door het DDR-regime met de grond gelijk gemaakt. Het huidige museumgebouw is deels een replica van het voormalige Stadtschloss.

Het nieuwe paleis heet het Humboldt Forum en is nu een centrum voor kunst, cultuur en wetenschap, dat het meest ambitieuze culturele project in de moderne Duitse geschiedenis wordt genoemd. Het is meteen ook het duurste project, want aan de bouw hing een prijskaartje van 680 miljoen euro, dat grotendeels werd bekostigd door de Duitse staat. Het draagt de naam van de Humboldt-broers, Pruisische wetenschappers die verre reizen maakten en belangrijke bijdragen leverden aan de linguïstiek, filosofie en geografie.

Architectonische fouten

Met de ambities kwamen grote verwachtingen, maar de opening werd niet zo glorieus als voorgesteld. In 2019 zou het museum groots openen op de 250ste verjaardag van Alexander Humboldt. Maar net als het jarenlange vertraagde nieuwe Berlijn-vliegveld, liep ook de bouw van het Humboldt Forum uit door architectonische fouten. Afgelopen december opende het museum vanwege de pandemie alleen virtueel, maar dinsdag opent het Humboldt Forum eindelijk haar deuren voor bezoekers.

Ook op andere vlakken verliep de opening van het museum moeizaam. In de afgelopen jaren vroegen activisten en historici zich openlijk af of een paleis dat symbool stond voor het imperiale Duitsland in deze tijd wel opnieuw moest verrijzen. Daarbij zijn veel objecten koloniale roofkunst, of is de herkomst niet duidelijk. Zo stapte de invloedrijke kunsthistorica Bénédicte Savoy in 2017 uit het project omdat ze het niet eens was met de manier waarop het centrum omging met roofkunst. Onder invloed van de Black Lives Matter-protesten en de Duitse erkenning van de genocide in wat nu Namibië is, intensiveerde die discussie het afgelopen jaar.

Een medewerker vult de vitrinekasten van een tentoonstellingszaal in het nieuwe Humboldt Forum.  Beeld Christophe Gateau, DPA
Een medewerker vult de vitrinekasten van een tentoonstellingszaal in het nieuwe Humboldt Forum.Beeld Christophe Gateau, DPA

Het boek Das Prachtboot, dat historicus Götz Aly publiceerde in mei, speelde ook een grote rol in de discussie. Hij onderzocht de geschiedenis van een van de meest prominente objecten die in het museum tentoongesteld gaat worden, een prachtig gedecoreerde houten boot van Luf, een eiland in Papoea-Nieuw-Guinea. In zijn boek reconstrueert hij hoe Duitse kolonialisten de oorspronkelijke bewoners van het eiland doodden of als slaaf te werk stelden, en hoe anderen gedwongen vluchtten naar omringende eilanden. De meeste boten werden vernietigd, maar een van de boten werd geroofd en meegenomen om tentoongesteld te worden.

Door het onderzoek van Aly zal meer nadruk worden gelegd op de gevolgen van het Duitse kolonialisme op de Hermit-eilanden, beloofde Hermann Parzinger, de voorzitter van de Stichting voor Pruisisch Cultureel Erfgoed, dat samen met de Humboldt Universiteit en de deelstaat Berlijn betrokken is bij het Humboldt Forum. De stichting is eigenaar van 65.000 etnologische objecten, die vermoedelijk voor een groot deel zijn verkregen via plunderingen door Duitse kolonialisten. Aly, wiens voorouders zelf betrokken waren bij kolonialistische expedities in Papoea-Nieuw-Guinea, noemt de collectie een ‘monument van schaamte’.

Duitsland wil de Benin Bronzes teruggeven

Toch lijkt het Humboldt Forum bereid om ook zelf binnen haar muren tot discussie uit te nodigen. In een hal van het museum zijn twee beelden tegenover elkaar geplaatst die moeten symboliseren dat het Humboldt Forum bereid is om kritisch naar zichzelf te kijken. Een beeld van koning Friedrich I, die verantwoordelijk was voor de eerste Pruisische koloniale ondernemingen, staat tegenover een hangende zwarte vlag van kunstenaar Kang Sunkoo. “Een herinnering aan de misdaden van het kolonialisme”, vertelde Humboldt-directeur Hartmut Dorgerloh aan The New York Times.

Eerder in het jaar onthulde Dorgerloh al dat het Humboldt Forum bereid was om de ‘Benin Bronzes’, een kunstschat van duizenden objecten, terug te geven aan Nigeria, nog voordat de Duitse regering de onderhandelingen met de Nigeriaanse regering had afgerond. De Duitse overheid heeft inmiddels besloten om de Bronzes terug te geven, hoewel het de vraag is aan wie, nu er in Nigeria onenigheid is over wie de rechtmatige eigenaar moet worden. Mochten de Benin Bronzes het Humboldt verlaten, dan zal het museum replica’s plaatsen of symbolisch lege plekken tonen.

Voor nu zijn zes tentoonstellingen open met thema’s als het klimaat, ivoor en de Humboldt-broers. Drie permanente ruimtes informeren over de stad Berlijn, zoals de archeologische kelder, waar delen van het oorspronkelijke Berliner Stadtschloss te zien zijn. In de eerste honderd dagen kunnen bezoekers het Humboldt Forum gratis bezoeken.

Lees ook:

Nigeriaanse Koning legt bom onder museum in Benin waar koloniale roofkunst thuis zou komen

Steeds meer landen vinden dat roofkunst terug moet naar het herkomstland. Maar naar wie precies? In herkomstland Nigeria is daarover ruzie losgebarsten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden