AnalyseZuid-Afrika

Het is onrustig in Zuid-Afrika sinds de arrestatie van oud-president Zuma. ‘Dit was een open kruitvat.’

Plunderaars grijpen wat ze kunnen bij het winkelcentrum in Vosloorus tijdens rellen in Zuid-Afrika de afgelopen dagen.  Beeld AFP
Plunderaars grijpen wat ze kunnen bij het winkelcentrum in Vosloorus tijdens rellen in Zuid-Afrika de afgelopen dagen.Beeld AFP

De gevangenname van de oud-president van Zuid-Afrika is een vonk boven een open kruitvat gebleken. Door de geweldsorgie op de Zoeloe’s af te schuiven, lijkt president Ramaphosa olie op het vuur te hebben gegooid.

Kevin van Vliet

Het noordoosten van Zuid-Afrika is geplunderd en staat in brand. De oproerpolitie en het leger proberen rellen en rooftochten neer te slaan, buurtwachten en burgermilities beschermen wat er te beschermen valt. Wegen zijn onbegaanbaar, fabrieken liggen in de as en voedseltekorten dreigen.

De ravage begon zaterdag met wegblokkades van brandende vrachtwagens in de provincie KwaZulu-Natal, de thuisprovincie van oud-president Jacob Zuma. De dag ervoor meldde hij zich bij de gevangenis. De hoogste rechter legde Zuma een celstraf op van vijftien maanden nadat hij niet kwam opdagen voor verhoor in de corruptiezaak die tegen hem loopt. Zuma wordt ervan verdacht miljarden te hebben geroofd uit de staatskas toen hij vicepresident was.

De steun voor Zuma is groot in KwaZulu-Natal, met name onder Zoeloe’s. Zij vormen de grootste etnische groep van Zuid-Afrika, Natal is hun historische geboortegrond. De provincie groeide uit tot het grootste machtsblok van regeringspartij ANC nadat Zuma (zelf Zoeloe) het partijleiderschap in 2007 won. Ook na een motie van wantrouwen van het ANC, die leidde tot zijn ontslag als president in 2018, bleef zijn aanhang hem trouw.

Massale steun voor Zuma

Hoe groot de steun is, demonstreerde de leider van de amabutho, het legerregiment van de invloedrijke koninklijke Zoeloefamilie, die in Zuid-Afrika een ceremoniële functie vervult. Zihogo Nhleko verscheen met zijn manschappen in traditionele kledij voor de riante privéwoning van Zuma in Natal, waar loyalisten de dagen voor Zuma’s arrestatie massaal steun aan hem betuigden. Het koningshuis – net bijgekomen van een slepend opvolgingsdrama – royeerde Nhleko voor het militair vertoon. De kersverse koning Misuzulu waarschuwde woensdag voor etnische spanningen en riep op tot kalmte.

Wie achter de protesten zit, blijft gissen. Volgens ‘hooggeplaatste bronnen’ van de Zuid-Afrikaanse nieuwswebsite News24 zou het voormalige hoofd van de staatsinlichtingendienst, Thulani Dlomo, een rol spelen. Op Twitter sporen Zuma’s zoon Duduzane en dochter Duduzile de menigten ondertussen aan om amok te maken totdat hun vader weer op vrije voeten is. Daarvoor zou een presidentieel pardon nodig zijn, maar niets wijst erop dat Zuma’s oud-partijgenoot en rivaal Cyril Ramaphosa hem die gratie zal verlenen.

Zondag, in een televisietoespraak, schreef president Ramaphosa de geweldsorgie in zijn land toe aan ‘etnische mobilisatie’. Die uitspraak is hem op nogal wat kritiek komen te staan, ook in zijn eigen partij. De plaatsvervangend secretaris-generaal van het ANC greep kort erna in en liet weten dat het probleem veel groter is. Maandag sprak Ramaphosa, wederom op tv, van ‘opportunistische misdaden’.

‘Niet alle Zoeloe’s waren betrokken bij de rooftochten’

Voormalig ANC-lid Makhosi Khoza (51) is woedend. “De president heeft een serieuze, serieuze fout gemaakt door het geweld in KwaZulu-Natal te reduceren tot een etnisch conflict. Niet alle Zoeloe’s waren betrokken bij de rooftochten. Het gaat om een minderheid. De Zoeloe’s in KwaZulu-Natal zullen zich inmiddels aangevallen voelen door hun eigen president.”

Khoza verliet het ANC in 2017. Ze was parlementslid voor de partij die eens de zwarte stem in Zuid-Afrika moest verenigen, ongeacht etniciteit. Tijdens het corruptieschandaal rond Zuma vroeg ze hem – en public – af te treden. Kort erna zegde ze haar lidmaatschap op. Nu is Khoza voorzitter van de nog jonge partij ActionSA in haar thuisprovincie KwaZulu-Natal. ActionSA maakte woensdag bekend de regering van Ramaphosa te zullen aanklagen voor laat en gebrekkig optreden.

“Er zijn zoveel factoren in het spel”, laat Khoza telefonisch weten. Ze zit vast in haar huis in Durban, de havenstad in Natal die volledig is lamgelegd. “De meerderheid van de zwarte jeugd hier in de provincie is werkloos. Dit was een open kruitvat, het Zuma-protest was slechts een vonk. Ramaphosa’s regering heeft dit land in de steek gelaten.”

Lockdown

Zuid-Afrika piept en kraakt onder het gewicht van een lockdown – net weer met twee weken verlengd. Tijdens de eerste besmettingsgolf van het coronavirus, vorig jaar, verloren 2,8 miljoen Zuid-Afrikanen hun baan. Tegen de tijd dat de regering de wekenlange lockdown begon af te bouwen, zat het halve land zonder geld om te eten te kopen. Iedere week is er een te veel.

“En nu stort economie verder in”, zegt Khoza boos. “Deze demonstranten en plunderaars zijn straks verantwoordelijk voor hun eigen ondergang. Ze hebben een corrupte regering in het zadel geholpen, verdedigen Zuma en vernielen nu distributiecentra, fabrieken en infrastructuur. Investeerders zullen wegtrekken, het gaat jaren duren voordat KwaZulu-Natal herstelt.”

In oktober vinden in Zuid-Afrika gemeenteraadsverkiezingen plaats. Eind september hoopt de Zondo-commissie, die de corruptie in Zuma’s ambtsperiode onderzoekt, een eindverslag te presenteren.

Miljardenschade

Het dodental van de Zuid-Afrikaanse onlusten is gestegen tot 72. Er zijn zo’n 1200 arrestaties verricht. In de provincies KwaZulu-Natal en Gauteng zijn ruim tweehonderd winkelcentra leeggeroofd, fabrieken en warenhuizen zijn in brand gestoken. De schade loopt volgens schattingen in de miljarden. De coronavaccinaties in beide provincies zijn deels tot stilstand gekomen. Er dreigen voedsel- en brandstoftekorten, ziekenhuizen voorzien een gebrek aan zuurstof en medicatie. De politie meldt ook onrust in de provincies Mpumalanga en Noord-Kaap.

Lees ook:

Corona maakt het meest ongelijke land ter wereld nog ongelijker

Zuid-Afrika is het land met de grootste economische ongelijkheid ter wereld. De coronapandemie lijkt die alleen maar verder te vergroten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden