Zuid-Afrika

Het is niet genoeg, maar 20 euro per maand helpt wel als je in de township Soweto woont

Thabang Raseboku in zijn oude townshiphuisje in Soweto. Voor werklozen als Raseboku voerde Zuid-Afrika vorig jaar, als onderdeel van het economische corona-noodpakket, voor het eerst in de nationale historie een bijstandsuitkering in. Beeld Bram Lammers
Thabang Raseboku in zijn oude townshiphuisje in Soweto. Voor werklozen als Raseboku voerde Zuid-Afrika vorig jaar, als onderdeel van het economische corona-noodpakket, voor het eerst in de nationale historie een bijstandsuitkering in.Beeld Bram Lammers

Tijdens de coronalockdown vorig jaar introduceerde de regering van Zuid-Afrika een bijstandsuitkering. Die bedraagt slechts 20 euro per maand. Toch is het voor de allerarmsten een zegen.

Zuid-Afrikaan Thabang Raseboku (34) heeft zijn hele leven nog nooit een vaste baan gehad. Hij woont met zijn vriendin en kinderen in een oud townshiphuisje in Soweto uit de apartheidstijd, dat is opgedeeld zodat er meerdere families in kunnen wonen. Tel je de in de tuin bijgebouwde krotten mee, dan wonen er op de bescheiden kavel tien gezinnen.

Het is donker en benauwd in de twee kamers die het gezin bewoont. Weinig luxe. Maar wat wil je ook? Raseboku’s vriendin heeft evenmin een baan. En omdat zij uit buurland Lesotho komt, en hun kinderen op moeders naam staan ingeschreven, ontvangt het stel niet eens kinderbijslag. Geld verdienden de twee, zoals veel arme Zuid-Afrikanen, lang met tijdelijk werk: schilderen, schoonmaken, tuinieren. Altijd dagklusjes. Maar toen kwam corona, en was er zelfs geen tijdelijk werk meer.

Uit recente werkloosheidscijfers blijkt dat 32,5 procent van de Zuid-Afrikaanse beroepsbevolking, 7,2 miljoen mensen, op zoek is naar werk. Inclusief de werklozen die niet eens meer proberen een baantje te vinden, zit zelfs 42,6 procent van de arbeidspopulatie zonder werk.

Een groot deel van die werklozen leeft onder de Zuid-Afrikaanse armoedegrens van 1268 rand (70 euro) per maand. Zij maken deel uit van de 55 procent van de bevolking die minder dan 2,50 euro per dag te besteden heeft in het economisch meest ongelijke land ter wereld. Een kwart van de Zuid-Afrikaanse bevolking (13,8 miljoen mensen) leeft zelfs onder de voedselgrens van 585 rand (32 euro) per maand. Dat bedrag is nodig om een gezonde hoeveelheid eten te kunnen kopen.

Voor Zuid-Afrikaanse werklozen als Raseboku voerde de overheid vorig jaar, als onderdeel van het economische corona-noodpakket, voor het eerst in de historie van het land een bijstandsuitkering in. Het gaat om niet meer dan 350 rand per maand, omgerekend 20 euro. “Maar ik ben er dankbaar voor”, zegt Raseboku. “Het helpt ons om eten te kopen.” Aanvankelijk zou de uitkering zes maanden bestaan, maar de regering verlengde de periode al twee keer, onlangs nog tot eind april. Zes miljoen Zuid-Afrikanen ontvangen wat officieel de ‘covid-noodverlichtingsuitkering’ heet.

Thabang Raseboku met zijn vriendin en kinderen in hun oude townshiphuisje in Soweto. 
 Beeld Bram Lammers
Thabang Raseboku met zijn vriendin en kinderen in hun oude townshiphuisje in Soweto.Beeld Bram Lammers

Apartheid in een verzorgingsstaat

Zuid-Afrika kent voor een niet-westers land een uitzonderlijk uitgebreide verzorgingsstaat. Ook voor corona uitbrak, ontvingen al 18 miljoen Zuid-Afrikanen – bijna een derde van de bevolking – een overheidspensioen, een uitkering voor oorlogsveteranen, kinderbijslag of een uitkering vanwege een lichamelijke of verstandelijke beperking. De regering besteedde er in 2019 zo’n 10 miljard euro aan.

Al tijdens – ja, zelfs vóór – de apartheid bestond er in Zuid-Afrika een bescheiden verzorgingsstaat. Zo waren er overheidspensioenen. Alleen was het uitgekeerde bedrag aan zwarte Zuid-Afrikanen in de jaren zestig acht keer lager dan dat voor witte landgenoten. Dit verschil nam later af. Maar pas in 1993, één jaar voordat het ANC aan de macht kwam, werden alle pensioenen écht gelijkgetrokken.

Het ANC verwijderde vervolgens ook alle andere racistische elementen uit het sociale stelsel en breidde het uit tot zijn huidige omvang. De omvangrijke welvaartsstaat die zo ontstond, is volgens velen een van de grootste successen van het ANC. “Het heeft een enorm effect gehad op de armoedereductie in het land”, schreef hoogleraar sociale ontwikkelingsstudies Leila Patel.

Uitkering stapsgewijs verhogen

De nieuwe grondwet van het multiraciale Zuid-Afrika na 1994 stelt dan ook expliciet dat elke Zuid-Afrikaan recht heeft op sociale zekerheid, legt Lynette Maart uit, directeur van mensenrechtenorganisatie Black Sash. “Alleen bestond binnen het opgetuigde sociale systeem een gat. Er waren uitkeringen voor kinderen en ouderen, maar niet voor mensen tussen de 18 en 59 jaar zonder baan.”

Black Sash pleitte daarom al jaren voor de invoering van een bijstandsuitkering. Nu die er is, dringt de organisatie aan het bedrag stapsgewijs te verhogen naar 1268 rand (70 euro) per maand. Want dat geldt in Zuid-Afrika als de armoedegrens. Ook vakbondskoepel Cosatu riep het ANC op om de tijdelijke bijstandsuitkering te verhogen en haar bovendien permanent te maken.

Critici klagen dat de noodlijdende Zuid-Afrikaanse overheid daarvoor het geld niet heeft. Maar Busi Sibeko van het Zuid-Afrikaanse Institute for Economic Justice wees er in Zuid-Afrikaanse media eerder deze maand op dat tot dusver nog geen derde van de 27 miljard euro uit het economische corona-noodpakket is uitgegeven. Voor een verhoging van de uitkering is dus best financiële ruimte.

Economische impuls is hard nodig

Volgens Maart is een meer permanente bijstand bovendien in het voordeel van iedereen. Want als de armste mensen in het land meer geld ontvangen, jaagt dat automatisch de binnenlandse bestedingen aan. De armen zetten dat extra geld immers niet op een spaarrekening. Zo’n economische impuls is hard nodig in Zuid-Afrika, dat ook al voor de coronacrisis kampte met een recessie.

Raseboku loopt naar de markt om groente te kopen. Hij denkt dat de nieuwe bijstandsuitkering ook na april wel zal blijven. “De regering is bang dat er protesten uitbreken zodra zij de mensen hun nieuwe uitkering weer afpakt.” Al zou hij het zelf best begrijpen. “We kunnen niet blijven verwachten zomaar geld te krijgen van de overheid. Dat lost onze problemen ook niet werkelijk op. Alleen het scheppen van banen doet dat. Daaraan kan het geld, na de coronacrisis, dus beter worden besteed.”

Lees ook:

Corona maakt het meest ongelijke land ter wereld nog ongelijker

Zuid-Afrika is het land met de grootste economische ongelijkheid ter wereld. De coronapandemie lijkt die alleen maar verder te vergroten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden