Verdroogde sojaplanten bij Porto Tolle langs de Po.

ReportageItalië

Het is dramatisch droog in Italië, boeren vrezen voor hun bestaan. ‘Het is gewoon eng’

Verdroogde sojaplanten bij Porto Tolle langs de Po.Beeld REUTERS

Op de Povlakte, een belangrijk landbouwgebied voor Italië, is het dit jaar dramatisch droog. Het regent er al zes maanden nauwelijks en het is er heter dan ooit. Wat doet dat met de boeren in de streek? ‘Het noodgeval is permanent geworden.’

Pauline Valkenet
Gabriele Zappavigna op zijn kurkdroge sojaveld Beeld Pauline Valkenet
Gabriele Zappavigna op zijn kurkdroge sojaveldBeeld Pauline Valkenet

Gabriele Zappavigna

In de namiddag staat de thermometer op 36 graden als er grijze wolken in de azuurblauwe hemel boven het sojaveld schuiven. Boer Gabriele Zappavigna staat in korte broek en poloshirt tussen zijn planten en kijkt even omhoog. Gaat er water uit die wolken vallen om zijn gewas op te frissen? Hij schudt zijn bezwete hoofd van nee. “Het regent dit jaar abnormaal weinig”, zegt hij. “De grote droogte is al in januari begonnen.”

Onder zijn sneakers lopen brede barsten door de kurkdroge lemige kleigrond. Zappavigna zakt door zijn knieën om de sojaplanten goed te bekijken. “De bladeren hangen. En sommige planten blijven zo klein. Je ziet ze onder de droogte en hitte lijden.”

Gabriele Zappavigna (57) heeft 75 hectare akkerland in het plaatsje Colorno, op de vlakte tussen de rivier de Po en de stad Parma. De slanke, fitte boer runt het bedrijf in zijn eentje. Zijn zoon, die bezig is architect te worden, komt soms helpen.

Zappavigna is hier een van de vele boeren, want de Povlakte telt bijna driehonderdduizend agrarische bedrijven. Samen zijn die goed voor ongeveer een derde van de Italiaanse landbouwproductie. En al die bedrijven worstelen nu met de extreme droogte. Naast de soja van Zappavigna schiet een sproeimachine water over de tomaten van de buurman. Krekels maken de achtergrondmuziek.

Ondernemen onder de blote hemel vindt Zappavigna, die ook knoflook en graan verbouwt, nu behoorlijk stressvol. “De afgelopen drie, vier jaar waren de hoge temperaturen hier ook al een probleem. Er zijn steeds vaker uitschieters van boven de 35 graden, en die pieken duren langer. Maar dit jaar is de warmte echt zorgwekkend vroeg begonnen. In mei hadden we temperaturen die normaal gesproken bij juni horen. Nu het juli is, hebben we temperaturen die bij augustus horen. Vorige maand is in Parma 37 graden gemeten. Dat was in juni nog nooit gebeurd.”

null Beeld Bart Friso
Beeld Bart Friso

Vijf kilometer ten noorden van Zappavigna’s boerderij stroomt de Po. Het waterpeil in de rivier, met zijn 650 kilometer de grootste van het land, staat buitengewoon laag; overal zijn zandbanken zichtbaar. De Po ontspringt in de Alpen in het noordwesten en stroomt vervolgens langs Turijn, Pavia, Cremona, Parma, Mantua en Ferrara naar de zee in het oosten. Het watergebrek is vooral een gevolg van de zachte winter waarin uitzonderlijk weinig sneeuw in de bergen viel. Gewoonlijk vult de Po zich in het voorjaar en de zomer met het smeltwater en regenwater, maar dit jaar dus niet.

Deze boer is blij dat hij voor zijn watervoorziening niet op de Po is aangewezen – hij haalt water uit een kanaal en daar staat nog voldoende water in. Maar Zappavigna moet er wel steeds vaker een beroep op doen; zijn sojaveld heeft hij al twee keer moeten besproeien.

“Regen is veel doeltreffender”, weet Zappavigna. “Want wanneer het regent, daalt de temperatuur ook. Dat heb je bij irrigatie niet. Met deze warmte verdampt het irrigatiewater al snel.” Ook belangrijk: irrigeren kost geld. Hij betaalt voor het kanaalwater en voor de brandstof van de pomp en de sproeimachine. “Daarom ben ik drie jaar geleden opgehouden met mais. Daar is het door de klimaatverandering te warm voor geworden, vind ik. Mais heeft nogal veel water nodig, en bij hoge temperaturen is het erg vatbaar voor schimmel.”

Op de gehele Povlakte valt de oogst dit jaar vies tegen. Boerenvakbond Coldiretti raamt het verlies op drie miljard euro. Zappavigna is geen uitzondering, de droogte raakt ook hem financieel. Op het erf van zijn boerderij gaat hij met zijn handen door een houten bak met geurige net geoogste knoflook. “Moet je zien hoe klein veel bollen zijn.”

Het oogsten was lastig. “Door de droogte en warmte stonden de planten niet recht omhoog, maar waren ze ingezakt. Daardoor kon ik maar een deel machinaal oogsten. De rest moest met de hand. De mensen die je daarvoor moet inhuren, kosten 15 euro per uur, als je ze wit betaalt. Alles bij elkaar is mijn knoflookoogst dit jaar veertig procent kleiner dan normaal. Voor mij komt dat neer op zo’n negenduizend euro minder inkomsten.”

Gabriele Zappavigna's knoflook is kleiner dan normaal Beeld Pauline Valkenet
Gabriele Zappavigna's knoflook is kleiner dan normaalBeeld Pauline Valkenet

De agrariër maakt een montere indruk. Maar in de schaduw van een afdak begint hij bij een glas koel bubbelwater over zijn zorgen. “Ik ben er helemaal niet gerust op. Zit er in augustus, wanneer ik mijn soja absoluut móet irrigeren, nog wel voldoende water in het kanaal? En wat gaat de irrigatie me kosten? De brandstof voor de pomp is nu al zo duur. Blijft de prijs daarvan stijgen?”

Zappavigna vraagt zich steeds vaker af of hij in de komende jaren, met alle stijgende bedrijfskosten, nog wel genoeg zal verdienen. “Ik word daar knap onzeker van”, zegt hij met een strak gezicht.

De weersverandering demoraliseert hem ook, vertelt hij voordat hij weer aan het werk moet. “Als boer met liefde voor mijn bedrijf doe ik alles wat ik kan om goed te produceren. Maar dat het klimaat mij voortdurend tegenwerkt, is psychologisch heel zwaar.”

Het zoute zeewater komt steeds verder landinwaarts

Door de ernstige droogte in Italië kan het zoute water uit de Adriatische Zee steeds verder in de zoete Po oprukken. De brede rivier is door zijn lage waterstand niet sterk genoeg meer om het zeewater terug te dringen. Gewoonlijk stroomt het zoute water een paar kilometer de rivierdelta in, maar nu komt het al dertig kilometer landinwaarts. Doordat het zoute zeewater zich ook met het grondwater mengt, is irrigatie daarmee nu bijna onmogelijk. Dat merkt de 29-jarige Federica Vidali, die soja verbouwt en bijen houdt. Haar soja is door gebrek aan irrigatie uitgedroogd en de bijen missen daardoor de nectar uit de sojabloemen. Tegen persbureau Reuters zei Vidali: “Ik probeer optimistisch te zijn. Maar nu het werk van een heel jaar verloren gaat, word ik wel verdrietig.”

Claudia Ori in haar maisveld Beeld Pauline Valkenet
Claudia Ori in haar maisveldBeeld Pauline Valkenet

Claudia Ori

Zzzzzzzzz. Het gezoem van de grote, verticale ventilatoren achter in de open stal is in de ochtend al van ver te horen. Met volle kracht blazen ze de tweehonderdvijftig koeien en kalveren koelte toe. Een sprinklerinstallatie over de gehele lengte van de stal zorgt voor een verfrissende fijne nevel. “Hoe beter de dieren zich voelen, hoe meer melk ze geven”, zegt boerin Claudia Ori terwijl ze hooi naar de beesten schuift.

Claudia Ori (54) is in een mouwloos hemd en – ondanks de ventilatie – met een vuurrood hoofd aan het werk. Ze startte dit bedrijf in 1986, vertelt ze, en houdt het nu samen met haar zoon Daniele Tonna (32) draaiende. “De eerste ventilatoren hebben we in 2015 gekocht, want het werd in de zomer steeds warmer. In 2018 kwam de sprinkler. Het jaar erop kochten we de kleinere, horizontale ventilatoren. Kan je nagaan: tot tien jaar geleden had niemand die dingen. Ze waren niet nodig. Maar nu wel, want als het in de stal te warm is, krijgen de koeien stress: dan eten ze minder, vallen af en produceren minder melk.”

Met de melk maken Ori en Tonna de beroemde Parmezaanse kaas. Moeder en zoon boeren vlakbij de Po in San Secondo Parmense. “Het is gewoon eng om te zien hoe laag de rivier nu staat”, zegt Ori. “De Po is voor ons als een thermometer: we lezen er aan af hoe het met de gezondheid van de waterhuishouding is gesteld. En die is zeer zorgwekkend.”

Claudia Ori in haar stal met ventilatoren Beeld Pauline Valkenet
Claudia Ori in haar stal met ventilatorenBeeld Pauline Valkenet

Op de honderd hectare van de energieke Ori staat luzerne (alfalfa), mais en soja. “Het is allemaal voor de koeien. We zijn qua veevoer altijd zelfvoorzienend geweest. Maar vorig jaar ging het vanwege de droogte voor het eerst mis. Onze akkers leverden simpelweg te weinig op. We hebben voer moeten aankopen. En dit jaar moet dat ook weer.” De boerin kan daar niet over uit: “We zijn in shock.” “En vijftigduizend euro armer”, merkt Daniele Tonna op, die van de tractor is gekomen en de stal is binnengelopen.

Om hun productie in deze steeds droger wordende streek op peil te houden, moeten de twee stevig irrigeren. Ze halen hun water niet uit de Po maar hebben een nieuwe, grote waterput laten slaan. Kosten: 25.000 euro. Ori loopt naar het grote maisveld achter de stal en wijst op de zwarte slangen die tussen de rijen jonge planten liggen. “Irrigeren was voorheen nooit nodig. In de herfst en lente regende het veel en dat zorgde voor voldoende watervoorraden in de grond. We hadden alleen een kleine waterput, voor noodgevallen. Maar het noodgeval is permanent geworden.”

Vooral mais en soja hebben steun nodig; daar zorgt het druppel-irrigatiesysteem voor. “We gaan ook nog zo’n grote sproeimachine kopen om de akkers met luzerne verderop te kunnen irrigeren. Dat kost ook weer 25.000 euro.”

Tonna: “Misschien is het beter om niet na te denken over wat het allemaal wel niet kost. Want we hebben toch geen keus: het veranderende klimaat dwingt ons die investeringen te doen.”

Claudia Ori en haar zoon Daniele Tonna Beeld Pauline Valkenet
Claudia Ori en haar zoon Daniele TonnaBeeld Pauline Valkenet

Wanneer ze even bij haar huis tegenover de stal is gaan zitten om bij te komen, vertelt Claudia Ori dat het weer haar dit jaar beangstigt. “Als de temperaturen nu al maanden boven de dertig graden komen en het nauwelijks regent, hoe zal het dan over vijf jaar zijn? Het is alsof we naar beneden glijden en niets ons afremt.”

Ze verwacht alleen maar meer droogte en hitte. “Voorheen was ik sereen. De regen kwam en maakte alles goed. Nu voelt het alsof ik in een draaikolk zit, met regens die steeds gewelddadiger worden: zware onweersbuien die de gewassen verwoesten. Is ons bedrijf over vijf jaar nog wel levensvatbaar?”

Vijfhonderd kilometer zuidelijker, in Rome, heeft de regering inmiddels voor een groot deel van Noord-Italië de noodtoestand afgekondigd. Premier Mario Draghi sprak van ‘de ernstigste watercrisis van de afgelopen zeventig jaar.’ Er komt onmiddellijk 36 miljoen euro vrij voor noodmaatregelen en steun.

Het idee is om ook een speciale ‘droogte-commissaris’ te benoemen die het probleem structureel het hoofd gaat bieden. Want dat Italië alsmaar droger en heter wordt, daar zijn veel wetenschappers het over eens. Er liggen al wat plannen klaar: in de slecht onderhouden leidingen en aquaducten, bijvoorbeeld, moet de waterverspilling (36 procent van al het leidingwater lekt weg) worden tegengegaan. En er moeten in het noorden veel kleine waterbekkens komen waarin regenwater kan worden opgevangen.

Boerenzoon Daniele Tonna vindt het onbegrijpelijk dat die spaarbekkens er niet allang zijn. “Een aantal kleine rivieren uit de Alpen en Apennijnen monden uit in de Po. Waarom bouwen we niet elke tien of twintig kilometer een soort dammen, om het water vast te houden zodat het niet allemaal in zee stroomt?”

Moeder en zoon zijn sceptisch en verwachten niet dat de politici in de hoofdstad daadwerkelijk iets voor hen zullen oplossen. Tonna: “Het enige wat zij kunnen, is belasting heffen.”

Vondsten op de rivierbodem

De droge Po levert ook leuk nieuws op. Nu delen van de rivierbodem blootliggen, wordt daar van alles gevonden. Zo zijn archeologen uit Mantua verguld met de ontdekking van een nederzetting van paalwoningen, met daarbij een zes meter lange prauw, hoogstwaarschijnlijk uit de bronstijd, vermoedelijk 1800 tot 1600 voor Christus. In maart had de Po al een groot Duits oorlogsvoertuig met rupsbanden uit de Tweede Wereldoorlog blootgelegd. Er zijn toen ook twee door de Duitsers gebombardeerde en gezonken stalen schepen gevonden..

Lees ook:

Kurkdroog Italië wacht waterrantsoen en voedselschaarste

Grote delen van Italië hebben te maken met ongekende droogte. In sommige delen van het land dreigt het water op rantsoen te gaan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden