Brexit

Het brexit-akkoord in vijf hoofdpunten: van backstop tot tampontaks

Michel Barnier, hoofdonderhandelaar namens de EU tijdens een persconferentie in Brussel, donderdagmiddag. Beeld Getty Images

Het brexitakkoord bestaat uit een terugtrekkingsover- eenkomst en een politieke verklaring. Wat staat er in? De deal in vijf hoofdpunten.

Veel hetzelfde, één verschil

Voor de goede orde: verreweg het grootste deel van de brexit-overeenkomst die de Britse regering-May vorig­­ jaar november sloot met de Europese Unie , blijft overeind. Aan de garanties voor de rechten van EU-burgers in het Verenigd Koninkrijk en Britse burgers in de EU verandert niets.

Dat geldt ook voor de financiële verplichtingen (de ‘brexit bill’ van naar schatting 40 miljard euro, die premier Johnson eerder in de prullenbak dreigde te gooien) en de ­afgesproken overgangsperiode tot eind 2020, waarin vooralsnog helemaal niets verandert. Het enige verschil is dat de Britten per 1 november niet meer vertegenwoordigd zijn in de EU-instituties. Die overgangsperiode kan ook nog worden verlengd met één of twee jaar.

Handelsstromen met het Ierse eiland

Met de veelbesproken ‘backstop’, die Johnson koste wat het kost uit het akkoord wilde hebben, is iets vreemds gebeurd. Het was oorspronkelijk de bedoeling dat die verzekeringsclausule ter voorkoming van een harde grens tussen Ierland en Noord-Ierland helemaal niet gebruikt zou hoeven worden. Het was een ‘vangnet’ dat in noodgevallen van de plank gehaald zou worden, en dan het liefst zo kort mogelijk.

In feite is die backstop nu omgezet in een permanente regeling, die juist wél van kracht wordt (na de overgangsperiode) en geen backstop meer mag heten.

Het komt erop neer dat Noord-Ierland voor de handel in goederen met het ene been in de EU-douane­unie (en interne markt) blijft, en met het andere in het toekomstige Britse douanegebied. Welke van de twee het wordt, hangt af van de eindbestemming van het consumptiegoed dat wordt ingevoerd vanuit ­Groot-Brittannië of een land buiten Europa. Is dat Noord-Ierland, dan gelden de Britse tarieven en regels. Is dat Ierland of een ander EU-land, of is het product een halffabrikaat of industrieel product, dan gelden de EU-regels.

Britse douaniers moeten in de zeehavens van Noord-Ierland (dus uitdrukkelijk niet aan de landsgrens met Ierland) toezien op deze dubbele handelsstroom, en per zending beslissen welke regels van toepassing zijn. Dat de EU de naleving van de interne-markt-regels uitbesteedt aan de Britten, geldt als een grote concessie van EU-kant.

Doordat Noord-Ierland onderdeel blijft van het toekomstige Britse douanegebied, valt het gebiedsdeel ook onder de vrijhandelsakkoorden die het Verenigd Koninkrijk (VK) hoopt te sluiten met andere landen, een belangrijke eis van Londen.

Inspraak van Noord-Ierland

Groot bezwaar van de brexiteers tegen eerdergenoemde backstop was dat die ‘antidemocratisch’ zou zijn. De EU kon immers eigenmachtig bepalen hoe lang dat vangnet van kracht zou zijn. In de nieuwe afspraken krijgt de Noord-Ierse volksvertegenwoordiging, ‘Stormont’ genaamd, iets te zeggen over de douane-afspraken uit punt 2. Maar een eerder voorstel van Johnson is wel aanzienlijk afgezwakt.

Stormont krijgt vier jaar na het einde van de overgangsperiode de eerste mogelijkheid om de dubbele douanestatus van Noord-Ierland weg te stemmen. Dat is dus op z’n vroegst eind 2024, en mogelijk één of twee jaar later. Die stemming mag daarna elke vier jaar plaatsvinden. Als de Noord-Ierse maatschappij, dus inclusief het bedrijfsleven, echter zeer breed achter de afspraken staat, dan worden die met acht jaar verlengd. Worden ze op zeker moment weggestemd, dan treedt een afkoelingsperiode van twee jaar in werking waarin naar andere oplossingen wordt gezocht. De douaneafspraken liggen dus in ieder geval vast tot eind 2026.

Tampontaks

Het scheelde niet veel of de overeenkomst was op het laatste moment stukgelopen op iets schijnbaar onbenulligs: de zogeheten ‘tampontaks’. Het Verenigd Koninkrijk pleit al jaren voor een terugkeer van het btw-nultarief op tampons en maandverband, maar is volgens EU-regels verplicht om een minimum-tarief van 5 procent te heffen.

Volgens een oude afspraak heeft EU-land Ierland wel een uitzonderingspositie, en hoeft het geen ­tampontaks te heffen. Na de brexit heeft het VK alle vrijheid om dat nultarief te (her)invoeren. Maar of dat ook voor Noord-Ierland zou gaan gelden, was inzet van pittige onderhandelingen. Uiteindelijk gaf de EU de Britten in de nacht van woensdag op donderdag hun zin.

Eerlijke concurrentie

Het laatste strijdpunt ging niet om een tekst uit het beruchte terugtrekkingsakkoord, maar over de politieke verklaring. Dat is een veel dunner en minder juridisch dichtgetimmerd document, dat de basisprincipes neerlegt voor komende onderhandelingen over een nieuw handelsakkoord tussen het VK en de EU. Overleg daarover kan pas na de brexit beginnen.

Premier Johnson wilde daarin zo weinig mogelijk vastleggen over een zogeheten ‘level playing field’. Dat begrip omvat afspraken over eerlijke concurrentie. Als Britse bedrijven straks ruime toegang krijgen tot de EU-markt (en dat willen ze), dan moeten ze volgens de EU-landen wel voldoen aan dezelfde eisen op het gebied van arbeidsrechten en milieu.

Uiteindelijk is Johnson akkoord gegaan met de EU-eisen hierover. In andere EU-handelsakkoorden, bijvoorbeeld met Canada en Zuid-Korea, zijn de afspraken minder streng. Maar vanwege de geografische nabijheid van het Verenigd Koninkrijk eiste de EU (vooral Frankrijk, Nederland en België waren daar vrij vasthoudend in) garanties tegen valse concurrentie van een buurland.

De brexit-onderhandelingen: een tijdlijn

13 november 2018

De Europese Unie en het Verenigd Koninkrijk onder leiding van premier Theresa May bereiken voor de eerste keer een voorlopig akkoord over brexit. Die moet op 29 maart 2019 zijn beslag krijgen.

15 januari 2019

In een eerste stemming wijst het Britse parlement May’s akkoord af met 432 tegen 202 stemmen.

12 maart 2019

Het Britse parlement wijst May’s deal voor de tweede keer af met 391 tegen 242 stemmen.

21 maart 2019

De EU-lidstaten verlenen May toestemming om de deadline voor uittreding tot 12 april uit te stellen.

29 maart 2019

Het Britse Lagerhuis keurt May’s deal voor de derde keer af met 344 tegen 286 stemmen.

10 april 2019

De EU-lidstaten verlenen opnieuw brexit-uitstel aan het Verenigd Koninkrijk, tot 31 oktober. Het land moet daardoor deelnemen aan de verkiezingen voor het Europees Parlement.

24 juli 2019

Boris Johnson treedt aan als premier, als opvolger van Theresa May.

6 september 2019

Het Britse parlement neemt een wet aan die Johnson verplicht om brexit-uitstel aan te vragen als er op 19 oktober geen akkoord met de EU is gesloten­­.

17 oktober 2019

Johnson sluit een nieuwe brexit-deal met de EU-landen.

19 oktober 2019

Het Britse parlement stemt voor de vierde keer over brexit.

Lees ook: 

Johnson zit nu in dezelfde parlementaire ellende als May

Hij dacht dat hij het beter kon dan May, Boris Johnson. Maar na precies drie maanden premierschap heeft hij weliswaar een ander akkoord met de EU kunnen bereiken, maar zit hij in dezelfde parlementaire ellende zit als zijn voorganger.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden