Energie besparen

Het bliksemsnelle EU-gasakkoord is niet zonder kanttekeningen

Minister Rob Jetten (klimaat en energie) in gesprek met de Tsjechische minister Jozef Sikela (industrie en handel) aan het begin van de EU-energieraad in Brussel.  Beeld ANP / EPA
Minister Rob Jetten (klimaat en energie) in gesprek met de Tsjechische minister Jozef Sikela (industrie en handel) aan het begin van de EU-energieraad in Brussel.Beeld ANP / EPA

Slechts zes dagen tussen voorstel en besluit, dat zie je niet vaak in Brussel. EU-landen maken wel een hoop voorbehouden op de gasbesparing van 15 procent.

Christoph Schmidt

De besluitvormingsmolen van de Europese Unie heeft de reputatie traag en stroperig te zijn, zeker bij gevoelige energiekwesties. Maar soms gaan dingen razendsnel in Brussel. Onder druk van de oorlog in Europa en dreigende gastekorten in de winter heeft de EU slechts zes dagen nodig om een bijna unaniem akkoord te bereiken over een gezamenlijke besparing op het gasverbruik. Dat gebeurde dinsdag tijdens een ingelaste vergadering van de EU-energieministers.

“Iedereen begrijpt dat dit offer nodig is”, zei de Tsjechische minister Jozef Sikela (industrie), die de bijeenkomst voorzat. “We moeten, en we zullen de pijn verdelen.”

Wel of geen winterse crisis?

Het akkoord betekent een vliegende start voor het op 1 juli begonnen Tsjechische EU-voorzitterschap. Voorzitter Ursula von der Leyen van de Europese Commissie juichte het resultaat toe als ‘een beslissende stap om de dreiging van een volledige gasverstoring door Poetin het hoofd te bieden’.

Vooralsnog gaat het om een vrijwillige inspanning voor elk EU-land om tussen 1 augustus en 31 maart volgend jaar 15 procent minder gas te verbruiken dan gemiddeld over dezelfde periode tussen 2016 en 2021. Volgens de Europese Commissie, die het voorstel vorige week woensdag deed, maken we met een dergelijke besparing een goede kans de winter door te komen zonder uitvallende verwarmingen door gastekorten.

Die vrijwilligheid vervalt als er alsnog een winterse energiecrisis dreigt. Dan wordt dat 15-procentsdoel een verplichting. De drempel voor die stap is wel verhoogd. Niet de Europese Commissie, maar de EU-landen beslissen uiteindelijk tot die dwang, met een gekwalificeerde meerderheid van minstens vijftien lidstaten.

Verder zijn er uitzonderingen toegevoegd aan het commissievoorstel, waardoor er volgens de meest fervente EU-critici weinig overblijft van de beoogde solidariteit. EU-ambtenaren moesten dinsdag de blaren op de tong praten om uit te leggen dat die uitzonderingen een beperkt effect zullen hebben op het einddoel.

Uitzonderingen

De enige onvoorwaardelijke uitzondering geldt voor de eilandstaten Cyprus, Ierland en Malta. Omdat zij niet verbonden zijn met gasnetwerken van andere EU-landen hebben hun eventuele besparingen alleen nationaal zin, maar niet in EU-verband. Mocht de EU overschakelen van vrijwilligheid naar dwang, dan geldt die maatregel niet voor hen.

De andere uitzonderingen zijn optioneel. Landen kunnen er een met redenen omkleed beroep op doen, waarna de Europese Commissie ze beoordeelt. De drie Baltische staten kunnen in de problemen komen als ze worden afgekoppeld van het Russische stroomnetwerk, waarvan ze sterk afhankelijk zijn. Mocht dat gebeuren, dan zullen ze meer gas nodig hebben en niet meer zijn gebonden aan de besparingsverplichting.

Onder meer Spanje en Portugal gebruiken weinig Russisch gas en kunnen bovendien nauwelijks iets betekenen voor andere EU-landen wegens een tekort aan grensoverschrijdende verbindingen. Voor hen lijkt het EU-solidariteitsplan dan ook niet bedoeld. Mogelijk daalt het besparingsdoel voor die twee landen van 15 naar 7 procent.

Kleine voorsprong

Eerder dit jaar hebben de EU-landen een ander doel gesteld, namelijk dat de gasbergingen in de hele EU op 1 november voor minstens 80 procent moeten zijn gevuld. Dat doel heeft voorrang boven het korte-termijn-besparingsdoel van 15 procent. Momenteel bedraagt de gemiddelde vulgraad 66 procent.

Alle prognoses voor de winter zijn met tal van onzekerheden omkleed, erkennen ook betrokken EU-ambtenaren. Het 15-procentsdoel van de commissie is gebaseerd op een besparing van 45 miljard kubieke meter (bcm) gas en gaat niet alleen uit van een ‘gemiddelde tot koude winter’, maar ook van de volledige afwezigheid van Russisch gas per 1 juli jongstleden. “We hebben dus al een kleine voorsprong opgebouwd”, aldus een bron binnen de commissie, al draait het Russische staatsbedrijf Gazprom woensdag al de kraan van Nord Stream 1 naar Duitsland grotendeels dicht.

In een scenario van een mildere, ‘gemiddelde’ winter zou een besparing van 30 bcm genoeg kunnen zijn. In dat geval zouden de bedongen uitzonderingen geen gevaar hoeven te vormen voor de energiezekerheid.

Hongaarse belastingbetalers

De sfeer van solidariteit die de EU-ministersvergadering volgens velen kenmerkte, was aan één land niet besteed. Hongarije stemde als enige tegen het bereikte compromis.

De regering-Orbán deed vorige week al de wenkbrauwen fronsen, door in Moskou juist extra gas te bestellen. Minister Szijjártó van buitenlandse zaken liet in Brussel weten dat Hongarije niet van plan is andere landen bij te staan als die in de problemen komen. “Het gas dat wordt gekocht en opgeslagen met geld van Hongaarse belastingbetalers zal alleen ten bate komen van de Hongaarse bevolking en de bedrijven die in Hongarije werken. Al het andere is ondenkbaar.”

Lees ook:

15 procent gas besparen, kan dat? Burgers en bedrijven doen het al – deels noodgedwongen

Kan Nederland wel 10 tot 15 procent minder gas verbruiken op bevel van de EU? Het lijkt van wel: de afgelopen maanden ging het verbruik, deels noodgedwongen door de hoge gasprijzen, al fiks omlaag.

Duitse regering doet een beroep op solidariteit om onzekerheid over gasleveranties te beteugelen

Berlijn probeert de twijfel over de gasleveranties te beteugelen en doet een beroep op solidariteit. ‘We zitten in een ernstige situatie’, aldus minister Habeck. ‘Het wordt tijd dat iedereen dat begrijpt.’

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden