Onrust in de VS

Het Amerikaanse leger distantieert zich van Trumps militaire fantasieën

Minister van defensie Esper (rechts) zegt dat hij de inzet van het leger niet steunt.Beeld EPA

Trump wilde de protesten in zijn land met hulp van het leger neerslaan. Dat heeft daar duidelijk geen zin in: zelfs de minister van defensie keert zich tegen zijn baas.

Toen James Mattis, een van de meeste bewonderde generaals van het Amerikaanse leger, en tot 2018 minister van defensie onder Donald Trump, vorig jaar zijn autobiografie publiceerde, moest hij de mensen die hoopten op smeuïge kritiek op zijn oude baas teleurstellen. “Ik ben ouderwets. Ik schrijf niet over zittende presidenten”, schreef hij in zijn boek. Ook tijdens interviews hield hij zijn kaken op elkaar over Trump.

De militaire code dat je de commandostructuur respecteert en dus in het openbaar je superieuren niet bekritiseert, is sterk. Het effect van de woorden van James Mattis was dus des te sterker, toen hij donderdag alsnog besloot om Trump in een openbare verklaring de mantel uit te vegen. “Donald Trump is de eerste president die ik heb meegemaakt, die niet probeert om het Amerikaanse volk te verenigen, die niet eens probeert om die schijn te wekken.”

Mattis staat niet alleen in zijn kritiek. De afgelopen dagen kwamen er van binnen en van buiten het leger meer bezorgde stemmen naar buiten, nadat Trump maandag dreigde het leger in te zetten om de protesten in zijn land te stoppen. Desnoods zou hij gouverneurs overrulen door de Insurrection Act in te roepen, een wet uit 1807 die bedoeld was om regionale opstanden de kop in te slaan.

Voormalig Defensieminister James Mattis.Beeld REUTERS

Voor Mattis was het de druppel

In de hoofdstad Washington DC, geen zelfstandige staat, verschenen de militairen alvast in de straten. De  Washington Post beschreef een grimmige foto van gemaskerde soldaten voor het Lincoln Memorial als ‘dystopisch’. Trumps minister van defensie, Mark Esper, steunde hem toen nog. Esper sprak over Amerikaanse steden als een battlespace, een  gevechtsruimte. Ook liep Esper mee toen Trump op maandag met een Bijbel op de foto ging bij de kerk nabij het Witte Huis, net als Mark Milley, de Amerikaanse commandant der strijdkrachten. Om de wandeling daarnaartoe mogelijk te maken, werden vreedzame demonstranten met traangas uit een park verjaagd.

Die actie zorgde voor grote ophef in de VS, en ook voor Mattis was dat de druppel. “Toen ik bij het leger ging, vijftig jaar geleden, heb ik een eed gezworen om de grondwet te steunen en verdedigen. Ik had nooit kunnen dromen dat troepen die dezelfde eed hebben gezworen ooit, onder enige omstandigheid, het bevel zouden krijgen om de grondwettelijke rechten van hun medeburgers te schenden. Al helemaal niet voor een bizarre fotosessie voor de verkozen hoogste bevelhebber, met militairen die ernaast staan.”

Niet alleen Mattis en veel andere ex-generaals leverden in het openbaar kritiek op die gang van zaken, ook binnen het leger begon het kennelijk te gisten. Een adviseur van Esper nam ontslag. Woordvoerders van Esper en Milley lieten weten dat de twee maandag niet op de hoogte waren geweest van het doel van de wandeling waar Trump ze voor uitnodigde. Of dat geloofwaardig is, mag iedereen voor zichzelf uitmaken, maar feit is dat de twee zich daarna van hun president begonnen te distantiëren.

Een verklaring vol vanzelfsprekendheden, tenminste, tot voor kort

Op dinsdag stuurde hoogste militair Milley uit het niets een memorandum rond naar alle legeronderdelen, waarin hij allerlei dingen werden benadrukt die tot voor kort misschien vanzelfsprekend leken, maar die door de recente uitspraken van Trump in twijfel waren getrokken. De Nationale Garde staat ter beschikking van gouverneurs die assistentie nodig hebben (en dus niet van de president, impliceert hij). Wij zijn trouw aan de grondwet (en dus niet aan de president, impliceert hij). Amerikaanse burgers hebben het recht op vrije vergadering (en traangas inzetten tegen vreedzame demonstranten, dat doen we dus niet meer, impliceert hij).

Op woensdag verklaarde Esper in het openbaar dat het inzetten van de Insurrection Act wat hem betreft uit den boze is. “De optie om militairen in te zetten om de wet te handhaven moet alleen ingezet worden als allerlaatste redmiddel.” Trump schijnt binnenskamers ontploft te zijn over deze ongehoorzaamheid.

Het ligt voor de hand dat de tegenspraak van Esper en Milley, behalve door oprechte zorgen om het naleven van grondwet, ook ingegeven is door zorgen om de eenheid in de rangen van het leger. Dat is weliswaar geen progressief bolwerk, maar wel een multiraciale organisatie, zo’n 40 procent van de militairen zijn mensen van kleur. Die staan lang niet allemaal te popelen om ingezet te worden tegen protesten die het racisme binnen de Amerikaanse politie aan de kaak stellen. 

De president houdt vooral van de cartoonversie van militairen

Daarnaast is het een publiek geheim dat de relatie tussen Trump en zijn generaals in de afgelopen jaren bekoeld is. Toen hij net aantrad, benoemde hij allerlei generaals in zijn kabinet. Maar volgens Peter Bergen, auteur van het boek ‘Trump and his generals’, is de president vooral aangetrokken door een soort cartoonversie van wat hoge militairen zouden zijn: harde jongens, moordmachines. 

Al snel werd hij teleurgesteld door het feit dat ze dat in de praktijk niet zijn, en verdwenen ze weer uit zijn kabinet. Omgekeerd is de legerleiding achter de schermen soms vertwijfeld over het feit dat de president zo wispelturig is in zijn beslissingen.

Esper, de minister van defensie die Mattis opvolgde, heeft wel een verleden als militair officier, maar was nooit generaal. Hij leek vooral uitgekozen op zijn loyaliteit aan de president. Moet hij nu vrezen voor zijn baan? Kayleigh McEnany, de normaal zo strijdbare woordvoerder van Trump reageerde woensdag afgemeten op vragen daarover. Esper is ‘vooralsnog’ minister van defensie, antwoordde ze.

Lees ook:

Trump denkt politiek te kunnen profiteren van de rellen

Terwijl de VS in brand staan, slaat de president vooral opruiende taal uit. Daar denkt hij politiek het meest bij te winnen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden