Rol van de VN

Hebben de VN überhaupt nog iets in de melk te brokkelen tijdens deze oorlog?

VN-secretaris-generaal António Guterres  Beeld AP
VN-secretaris-generaal António GuterresBeeld AP

De VN en vooral secretaris-generaal António Guterres lijken afwezig als het gaat om de oorlog in Oekraïne. Kunnen zij nog een rol spelen of blokkeert Rusland inderdaad alles met ‘njet’?

Gijs Moes

Rusland moet stoppen met zijn ‘absurde oorlog’ in Oekraïne, die ‘moreel onacceptabel’ en bovendien toch ‘niet te winnen’ is. Mooie woorden van de secretaris-generaal van de Verenigde Naties, maar luistert er ook iemand? António Guterres, die de hoogste functie in de internationale diplomatie bekleedt, lijkt nauwelijks een rol te spelen in dit conflict of het beëindigen ervan.

Frustratie over machteloosheid

Het is de tragiek van de Verenigde Naties: als het er echt op aankomt, moet de organisatie van bijna alle landen ter wereld vaak machteloos toekijken. De Algemene Vergadering van de VN heeft de Russische inval in Oekraïne eerder deze maand wel met een grote meerderheid van stemmen veroordeeld, maar dat heeft geen directe consequenties.

De secretaris-generaal, de hoogste functionaris binnen de VN, kan zelf weinig uitrichten. Hij heeft geen machtsmiddelen ter beschikking, laat staan militairen die hij kan inzetten. Guterres is gefrustreerd over zijn machteloosheid, meent Richard Gowan, VN-expert bij de denktank International Crisis Group in New York. Toch hebben eerdere VN-chefs wel een hoofdrol gespeeld in het blussen van branden wereldwijd.

Hammarskjöld en Annan

De Zweed Dag Hammarskjöld spande zich in de jaren vijftig en begin zestig van de vorige eeuw in om de Suez-crisis en de onrust na de onafhankelijkheidsstrijd van Congo tot bedaren te brengen. Die laatste poging leidde zelfs tot zijn dood, toen het vliegtuig waarin Hammarskjöld naar Congo reisde in 1961 onder nog altijd onopgehelderde omstandigheden neerstortte.

Kofi Annan, de Ghanees die in de jaren rond 2000 secretaris-generaal was, stond bekend als een voorzichtige diplomaat. Toch waarschuwde hij de Verenigde Staten vooraf uitdrukkelijk voor een invasie in Irak. Toen de VS daar toch toe besloten, in 2003, noemde Annan die actie ‘illegaal’.

Met het aantreden van Ban Ki-moon, de Zuid-Koreaanse opvolger van Annan en de voorganger van Guterres, werd de secretaris-generaal minder activistisch, meent Gowan. Toch probeerde Ban nog wel om de Russische president Vladimir Poetin op andere gedachten te brengen, toen die in 2014 de Krim wilde annexeren. Hij vloog naar Moskou en voerde daar een lang gesprek met Poetin, maar zonder resultaat.

Diplomatieke immuniteit voor ‘de permanente vijf’

Bans machteloosheid en die van Guterres nu wijt Gowan vooral aan de VN-Veiligheidsraad. De permanente leden van die raad – Rusland, de VS, China, Engeland en Frankrijk – hebben een veto en kunnen dus een stokje steken voor iedere uitspraak die hun niet bevalt. “Het trieste feit is dat de VN altijd het minst effectief zijn, als zij te maken hebben met crises waar de permanente leden van de Veiligheidsraad bij betrokken zijn. Het Handvest van de VN geeft de permanente vijf in feite diplomatieke immuniteit.”

Kritiek sluit onderhandelen uit

In de aanloop naar de inval in Oekraïne had Guterres wel meer kunnen doen, zegt Gowan. “Je kan kritiek hebben omdat hij in januari of februari de dreigende oorlog niet heeft aangekaart. Hij is altijd heel voorzichtig als het erom gaat de permanente vijf aan te spreken en het lijkt erop dat hij een botsing met Moskou uit de weg wilde gaan, tot het te laat was.”

Want die botsing is er alsnog gekomen, vanwege Guterres’ harde uitspraken over de oorlog. Die uitspraken hebben de Russische toorn opgewekt, zegt Gowan. “Guterres zit nu in een onmogelijke situatie. Hij heeft de juiste morele afweging gemaakt door Rusland te bekritiseren, maar daardoor heeft hij iedere mogelijkheid om te onderhandelen met Moskou uitgesloten.”

Rol in hulpverlening

De VN kunnen ondertussen wel een rol spelen in de hulpverlening. De vluchtelingenorganisatie UNHCR en het voedselprogramma WFP, onderdelen van de VN, zijn al actief in Oekraïne, maar zij stuiten op veel problemen. Donderdag eiste de Algemene Vergadering dat Rusland hulpverlening aan burgers moet toelaten.

De secretaris-generaal kan ook druk uitoefenen, zegt Gowan, en dan gaat het niet alleen om de situatie in Oekraïne zelf. “Guterres heeft beklemtoond dat de oorlog zal leiden tot prijsstijgingen voor voedsel in Afrika en economische chaos in arme landen. Hulporganisaties van de VN zullen hard moeten werken om deze problemen te verlichten.”

Correctie 27-3: In een eerdere versie van dit artikel stond onterecht dat Congo toen Hammarskjöld neerstortte Zambia heette.

Lees ook:

Van een wereldregering in spe naar baasje spelen in een vergadercircuit: dit is 75 jaar VN

Bij het 75-jarig bestaan van de Verenigde Naties staat de internationale samenwerking onder grote druk. Machtige autocraten gaan hun eigen gang, al zijn er ook kleine successen.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden