Interview Candice Mama

Haar vader werd vermoord tijdens de apartheid, zij vergaf de moordenaar

Candice Mama: ‘Ik moest mezelf herontdekken toen ik besloot niet meer alleen Candice met de vermoorde vader te zijn’. Beeld Bram Lammers

Anti-apartheidsstrijder Glenack Masilo Mama werd in 1992 op brute wijze vermoord door Eugene de Kock, hoofd van het doodseskader van het apartheidsregime. Zijn dochter Candice strijdt voor meer besef van de gewelddadigheden tijdens de apartheid.

De Zuid-Afrikaanse Candice Mama was rond de eeuwwisseling negen jaar en wist dat ze niet in dat ene boek mocht kijken. Het lag hoog in de kast: ‘Into the heart of darkness, confessions of Apartheid’s Assassins’. Haar moeder had het verboden. Maar daardoor trok het juist. Op een middag, toen ze alleen thuis was, klom ze op een stoel. Ze sloeg het boek open, bladerde, bestudeerde de foto’s. Tot haar ogen bij één daarvan abrupt stokten. Ze wist onmiddellijk dat het haar vader was. De afbeelding toonde zijn verkoolde en met kogels doorzeefde lichaam achter het stuur van een uitgebrand autobusje.

“Dat was het einde van mijn jeugd.” Candice zegt het negentien jaar later onomwonden. “Terugkijkend was het een omslagmoment.” Ze werd woedend op alles en iedereen. De foto van haar verbrande vader kreeg ze niet meer uit haar hoofd. Het leidde tot extreme paniekaanvallen, waarmee ze in haar pubertijd zelfs in het ziekenhuis werd opgenomen. De dokter diagnosticeerde een depressie en een gigantische, door stress veroorzaakte maagzweer.

Cornflakes

Haar moeder had Candice al rond haar vijfde verteld dat haar vader was vermoord. Kort en feitelijk, aan het ontbijt, zonder emotie. “Zo is mijn moeder.” Candice had haar gevraagd waarom haar vader dood was. Haar moeder trok een oude krant uit een la, wees op een wit gezicht en zei: “Dit is Eugene. Hij heeft je vader vermoord.” En daarna, in één adem: “Maar wil je nu cornflakes, of niet?”

Eugene is Eugene de Kock. Hij was vanaf 1983 het hoofd van een Zuid-Afrikaans doodseskader met als uitvalsbasis de boerderij Vlakplaas. De Kock en zijn mannen gingen achter tegenstanders van het racistische apartheidsregime aan en martelden of vermoordden die. Voor hoeveel moorden De Kock verantwoordelijk was, weet hij zelf niet eens precies. Zeker tientallen. De Kocks bijnaam luidt niet voor niets ‘Prime Evil’: het primaire kwaad.

Een van zijn slachtoffers was Glenack Masilo Mama. De Kock schoot hem (en vier andere anti-apartheidsactivisten) in 1992 dood bij een hinderlaag in het noordoosten van Zuid-Afrika: twee jaar nadat Nelson Mandela was vrijgelaten, twee jaar voor de eerste algemene verkiezingen die Mandela won – en slechts acht maanden nadat de 25-jarige Glenack Masilo vader was geworden van Candice. De Kock overgoot het autobusje met benzine en stak het in brand.

De woede over de moord vocht zich, naarmate Candice ouder werd, steeds vaker een weg naar buiten. Ook tijdens de geschiedenisles op haar overwegend witte school in Johannesburg. Candice’s stiefvader was een welvarend man. Daardoor kon ze naar een eliteschool. Die liet sinds de afschaffing van de apartheid ook zwarte kinderen toe. Maar zelfs in het eerste decennium van deze eeuw was zo’n school voor de meeste zwarte ouders nog te duur.

Onvolledige geschiedenis

Haar witte geschiedenisleraar verweet Candice op een dag niet op te letten. Zij zou volgens hem geen interesse tonen voor de apartheidsgeschiedenis van haar land. Er knapte iets. Niemand op school wist van de moord op haar vader. “In alle eerlijkheid let ik niet op omdat de geschiedenis die u probeert de onderwijzen onvolledig is”, antwoordde ze. De ogen van haar leraar schoten vuur, maar ze kon niet meer stoppen. “Onze geschiedenisboeken beschrijven de apartheid slechts als een simpel systeem waarbij witte mensen op de ene plek moesten wonen en zwarte op een andere. Het gaat volledig voorbij aan het geweld, de ontmenselijking en de financiële gevolgen die zwarte mensen tot de dag van vandaag achtervolgen.” Woedend stuurde de witte leraar zijn zwarte leerling de klas uit.

In gesprek met de huidige, 28-jarige Candice is het lastig je die boze en verdrietige jongere versie voor te stellen. Ze lacht veel. Haar grote ogen, die haar nevencarrière als fotomodel verraden, kijken opgewekt de wereld in. Ze zit op het terras van evenementencentrum Ramkiki in het noordwesten van Johannesburg, waar ze haar onlangs gepubliceerde boek ‘Forgiveness Redefined’ schreef. Ze is al jaren een veelgevraagd spreker. Ze heeft haar zwarte haar aan beide zijden van het hoofd kaalgeschoren. Het geeft de kuif bovenop iets van een hanekam: punk meets fashion. “Dit is een perfecte plek om een boek te schrijven”, lacht ze. “Heerlijk rustig. Een trouwlocatie waar zelden een bruiloft is.”

Candice Mama Beeld Bram Lammers

Schuldgevoel

Het geschiedenisonderwijs in Zuid-Afrika maakt haar nog altijd boos. “Er is meer aandacht voor de Franse Revolutie dan voor onze apartheid”, sneert ze. “En als we het over de apartheid hebben, dan gaat het steeds over die bekende verschillende ingangen voor wit en zwart in gebouwen. Er is nauwelijks aandacht voor de moorden, martelingen, voor het dumpen van zwarte Zuid-Afrikanen in extreem overbevolkte gebieden zonder stromend water en elektriciteit, voor de gewelddadigheid van de onderdrukking. Daarom zeggen nu zelfs sommige jonge zwarte Zuid-Afrikanen: we moeten ons gewoon een keer over die apartheid heen zetten. Witte Zuid-Afrikanen praten er al helemaal liever niet over: uit onverschilligheid of uit angst overweldigd te raken door schuldgevoel. Terwijl het essentieel is dat wij bewuster worden van onze geschiedenis. Anders kunnen wij onze trauma’s nooit verwerken.”

De oplossing voor haar woede en depressie, diende zich voor Candice aan niet lang na de aanvaring met haar leraar. Stap voor stap begon ze te beseffen dat ze haar leven alleen op orde kon krijgen door Eugene de Kock te vergeven. “Mensen begrijpen vaak niet dat je in de eerste plaats iemand vergeeft voor jezelf, niet voor die ander”, legt ze uit. “Iemand vergeven is iets anders dan je met diegene verzoenen. Dat kan een volgende stap zijn, maar dat hoeft niet.”

Er viel een last van haar schouders. “Als iemand je pijn heeft gedaan en je vergeeft diegene niet – of dat nu de moordenaar van je vader is of je vriendje die het uit heeft gemaakt –, dan blijf je het trauma elke keer herleven als je er aan denkt. Daarmee heb je alleen jezelf. Je kunt woedend zijn op de ander, maar die heeft daar helemaal geen last van. Het is jouw leven dat erdoor ontwricht raakt. Ik besefte dat Eugene mij niet alleen mijn vader had ontnomen, maar dat hij, als ik hem niet zou vergeven, ook nog eens de rest van mijn leven zou blijven beheersen. Dat wilde ik niet.”

Vergeven betekent niet: iemands daden goedkeuren. Het is ook niet hetzelfde als vergeten. “Je houdt vast aan de gebeurtenis zelf, maar koppelt die los van de hevige emoties die er voor jou mee verbonden zijn”, verduidelijkt Candice. “Vergeven werkt daardoor bevrijdend. Al lijkt het me onmogelijk om het van de ene op de andere dag te doen. Net als in mijn geval is het heel gezond als je eerst door alle andere fases van verwerking gaat, zoals woede en verdriet.”

Schakeltje in een systeem

Candice realiseerde zich, hoe meer ze over de apartheidsgeschiedenis las, dat De Kock, hoe moorddadig ook, ook slechts een schakeltje in het misdadige apartheidssysteem was. “Eugene werd geboren in een extreem rechts en racistisch gezin, met een vader die hem gewelddadig opvoedde. Van zijn zestiende tot zijn 22ste indoctrineerde de politieacademie hem verder. En tijdens zijn carrière werd hij bejubeld en gedecoreerd door het apartheidsregime. Hij werd gezien als een held, die zijn volk beschermde. De kracht van zulke levenslange indoctrinatie is enorm.”

Ze zucht, terwijl de ober in Ramkiki koffie brengt. Natuurlijk stond Eugene aan de verkeerde kant van de geschiedenis. Maar het is volgens haar belangrijk de gewelddadige apartheid te zien als een oorlog. De Kock was daarin een soldaat. Net als haar eigen vader, zij het dat die aan de goede kant van de geschiedenis stond. Hij vocht immers voor vrijheid en tegen onderdrukking. “Maar ook mijn vader was zeer radicaal”, zegt Candice. “Hij liet zich door niets of niemand tegenhouden en had alles over voor de strijd. Mijn vader en Eugene zijn twee verschillende zijden van dezelfde medaille.”

Ze laat haar dierbaarste bezit zien: een fotoplakboek dat haar vader ooit maakte. “Ik heb hem nooit gekend. Hij is technisch gezien vooral een product van mijn verbeelding. En toch praat ik in mijn hoofd elke dag met hem.”

In de gevangenis

Candice ontmoette De Kock in 2014. Die mogelijkheid kregen nabestaanden van zijn slachtoffers. De ontmoeting vond plaats in een eetkamer in de gevangenis. Ze ging met haar moeder, twee broers en opa aan een tafel zitten. Opeens was hij er. Ze had De Kock niet horen binnenkomen. Hij vertelde dat Glenack Masilo Mama was vermoord om verzetsorganisatie PAC te destabiliseren. De keus voor hem als slachtoffer was willekeurig geweest. Het had net zo goed een ander PAC-lid kunnen zijn.

Candice Mama Beeld Bram Lammers

Het gezin zei De Kock te vergeven. “Maar mag ik je wel één vraag stellen?” vroeg Candice. “Vergeef je eigenlijk jezelf?” De Kock probeerde de vraag te ontwijken, maar Candice hield vol. Uiteindelijk antwoordde hij: “Als je de dingen hebt gedaan die ik deed, hoe kun je jezelf dan ooit vergeven?”

Candice geloofde hem. Ze begon zelfs in het openbaar zijn vervroegde vrijlating te bepleiten. Die kreeg De Kock in 2015, na ruim achttien van zijn opgelegde 212 jaren gevangenisstraf te hebben uitgezeten. “Eugene kon buiten de gevangenis meer betekenen bij het afsluiten van cold cases, waarover hij informatie bezat, dan binnen de gevangenismuren”, legt Candice uit. “Het ging mij niet zozeer om hemzelf.”

Ze is ervan overtuigd dat meer mensen in Zuid-Afrika moeten leren vergeven. Niet op de macrowijze uit de jaren negentig, onder de noemer ‘regenboognatie’. Nee, ze doelt op individueel niveau: ieder voor zich, om je als Zuid-Afrikaan te verlossen van je eigen, persoonlijke pijn.

Wie ben ik zonder woede?

“Al is dat niet makkelijk”, geeft ze toe. “Want als je vergeeft en niet meer boos bent, verandert alles. Opeens rijst de vraag: wie ben ik zonder woede, zonder mijzelf nog langer als slachtoffer te zien? Ik weet uit mijn jeugd dat er veiligheid schuilt in pijn. Ook ik moest mezelf herontdekken toen ik besloot niet meer alleen ‘Candice met de vermoorde vader’ te zijn. Zuid-Afrikanen moeten leren dat zij hun persoonlijke leed kunnen verwerken, dat zij anderen kunnen vergeven, en dat zij op exact hetzelfde moment kunnen blijven strijden voor meer rechtvaardigheid en een minder ongelijke samenleving.”

Ze kijkt uit over het beekje dat onder het terras stroomt. Ze herinnert zich het afscheid van De Kock in de gevangenis goed. Ze voelde een onverwachte impuls en stapte op hem af, de moordenaar van haar vader, en vroeg: “Vind je het erg als ik je omhels?” Ja, ze voelde medelijden met hem, met het feit dat hij zichzelf nooit zou kunnen vergeven. De Kock keek haar verward aan, maar zei zacht, fluisterend bijna: “Je vader zou enorm trots zijn op de vrouw die je bent geworden. Het spijt me heel erg.” Candice, 23 jaar toen pas, sloot de moordmachine van weleer kort in haar armen. Ze zeiden gedag. Ze zou hem nooit meer zien. Op weg terug naar huis besefte Candice voor het eerst zonder laatste sprankje twijfel: “Ja, ik heb hem écht vergeven.”

Lees ook:

Adelaine Hain (1927-2019) streed tegen apartheid in én buiten Zuid-Afrika

delaine Hain was tijdens Nelson Mandela’s proces in 1962 steevast de enige toeschouwer op het deel van de publieke tribune dat was gereserveerd voor witte Zuid-Afrikanen. Mandela draaide zich elke ochtend naar Hain om en stak dan zijn gebalde vuist in de lucht.

De aloude apartheidsangst voor het ‘swart gevaar’ herleeft

Dat er een genocide zou plaatsvinden op de witte bevolking van Zuid-Afrika is met geen statistiek te staven. Toch is het een hardnekkige mythe, die vooral ook in de westerse wereld aanslaat.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden