Verkiezingen Suriname

Grote kans dat de ooit zo populaire Desi Bouterse nu in de oppositie belandt. Wat ging er mis?

President Desi Bouterse, de voorzitter van de NDP-partij, staat de pers te woord op de dag dat hij zijn stem uitbrengt in een stembureau in het noorden van hoofdstad. Beeld ANP

Het lijkt erop dat Desi Bouterse met zijn NDP in de oppositie belandt, al weigert hij de verkiezingsuitslag nog te erkennen. Waar ging het mis voor de president?

 In november vorig jaar werd Desi Bouterse, als zittende president, veroordeeld tot twintig jaar gevangenisstraf voor zijn rol in de Decembermoorden van 1982 als militaire dictator. Toch was het niet die veroordeling die Bouterse deze week zijn verkiezingsnederlaag bezorgde. Kiezers waren zijn economisch beleid, dat Suriname naar de financiële afgrond heeft geleid, plotseling toch zat.

Eenmaal bijgekomen van de mokerslag van zijn veroordeling, claimde Bouterse, luidkeels gesouffleerd door partijgenoten en ogenschijnlijk ongenaakbaar, dat zijn NDP weer een absolute of zelfs een tweederde meerderheid zou behalen. Ondanks de al desastreuze gevolgen van zijn economisch beleid moet Bouterse er ook echt in hebben geloofd. “Als iedereen voor je applaudisseert, met je op de foto wil en je zo aardig en knap vindt, dan ga je het op een gegeven moment zelf geloven”, zegt Winston Ramautarsing, voorzitter van de Vereniging van Economisten in Suriname (Ves).

"Grootste bankroof ooit’

Lange tijd voorspelden de opiniepeilingen weinig goeds voor wie na tien jaar snakte naar het einde van de ‘democratuur’ van president Bouterse, een periode waarin de controlerende en uitvoerende macht werden uitgehold. Hij leek zelfs weg te komen met de ‘grootste bankroof ooit’, waarbij in januari 100 miljoen Amerikaanse dollar aan kasreserve verdween bij de Centrale Bank van Suriname. Zijn regering speelde in op het volkssentiment: dat ‘geld van de rijken’ was gebruikt om basisgoederen, zoals ‘aardappels en uien’ – volgens uitleg van vicepresident Ashwin Adhin – ten behoeve van ‘het volk’ in te slaan.

Pas de laatste opiniepeiling, drie dagen voor de verkiezingen, schatte in dat de NDP in de oppositiebanken zou belanden. “Hij heeft de verkiezingen ook in de laatste vier weken verloren. Vooral vanwege het fors stijgen van de dollarkoers en de winkelprijzen vanaf april”, zegt Ramautarsing. De coronacrisis had daarmee weinig van doen. “Want veel mensen konden al niet meer hun basisbehoeften betalen.”

Dat de NDP zelf tot het eind het beeld voorschotelde van een eclatante overwinning, blijkt dus een flinke zelfoverschatting. Het worden er naar verwachting slechts 17 van 51 zetels, al moet de uitslag formeel nog worden vastgesteld. “Als je je oren te luisteren legde bij de middenklasse en de eenvoudige burgers, dan zag je het echt aankomen”, zegt Stanley Raghoebarsing, oud-minister en lid van de VHP. Zijn partij boekte een forse winst van 9 naar 20 zetels.

Militaire dictatuur

Hoe is het mogelijk dat Bouterse, met zijn tentakels ogenschijnlijk diep in de Surinaamse maatschappij, de politieke realiteit uit het oog heeft verloren? “De ervaring leert dat regimes onder hem of de NDP al gauw het contact met de gemeenschap verliezen”, memoreert Raghoebarsing. “Dat was in 1987 ook zo, toen de militairen dachten massale steun van het volk te hebben.” In 1980 had Bouterse een coup gepleegd en tot 1987 leidde hij een militaire dictatuur. Maar de partij die hij in 1987 oprichtte, de NDP, werd bij de eerste algemene verkiezingen sterk afgewezen. “Keer op keer maken ze een potje van het bestuur, denkend met macht alles alleen te kunnen bepalen. Dat is steeds hun fundamentele fout.”

President Desi Bouterse, de voorzitter van de NDP-partij, brengt zijn stem uit. Beeld ANP

Na twee kabinetten onder Ronald Venetiaan – waarvan Raghoebarsing deel uitmaakte – was Suriname in 2010 macro-economisch weer op de rails. Een failliete boel en torenhoge schulden waren overgenomen van de NDP-regering onder Jules Wijdenbosch, een marionet van Bouterse. Desondanks verwierf de NDP vervolgens weer regeermandaat, want de armoede onder veel Surinamers was nog nijpend. “We wilden ook graag de pensioenen en de kinderbijslag verbeteren”, zegt Raghoebarsing over die periode. “Maar op dat moment was dat niet haalbaar zonder de weer stabiele economische omstandigheden in gevaar te brengen. De NDP is erin geslaagd ontevredenheid te creëren.”

Vier partijen werken samen aan nieuwe regering Suriname

De vier partijen die het tijdens de verkiezingen goed hebben gedaan, willen samen de nieuwe regering van Suriname gaan vormen. Het gaat om de VHP van Chan Santokhi, de ABOP van Ronnie Brunswijk, de NPS van Gregory Rusland en de Pertjajah Luhur van Paul Somohardjo. Op een persconferentie ontvouwden zij zaterdag hun plannen. Zo willen ze de armoede aanpakken, de crisis bestrijden en zo snel mogelijk het vertrouwen van het volk winnen. De samenwerking werd ‘s middags bekrachtigd tijdens een feestelijke bijeenkomst.

VHP-leider Chan Santokhi, die de nieuwe president van Suriname zal worden, zei te hopen dat de verkiezingsautoriteiten snel hun werk afmaken zodat het nieuwe parlement met het werk kan beginnen. Het is nog niet duidelijk wanneer de officiële verkiezingsuitslag bekend zal zijn. Santokhi hoopt dat Bouterse snel zijn verlies zal accepteren en de nieuwe regering ruimte geeft om aan het werk te gaan.

ABOP-leider Ronnie Brunswijk zei dat de nieuwe regering niet van plan is een heksenjacht te houden op mensen uit de regering-Bouterse. Hij riep op tot respect voor elkaar. “We zijn allemaal Surinamers, we moeten het samen doen”, zo zei de ABOP-leider.

In de plannen voor de komende maanden is het aantrekken van buitenlandse investeerders een van de speerpunten. Het aantrekken van goedkoop kapitaal is daarvan een belangrijk onderdeel. Santokhi ziet daar internationaal mogelijkheden voor. Hij denkt dan aan de landen zoals de VS en Canada, maar zeker ook in Nederland, waar een Surinaamse gemeenschap is van zo’n 380.000 mensen.

Gouden bergen beloven

Bouterse deed de boel af als ‘stabiel in het dal’ en beloofde gouden bergen. Het volk hapte toe. Onder zijn presidentschap werd de ouderdomsvoorziening verdubbeld en de kinderbijslag zelfs vertienvoudigd. Dat kon overigens makkelijk omdat die onder Venetiaan ‘schijntjes’ waren. Ook kregen jongeren en ouderen gratis basiszorgverzekering. Maar van de beloofde 18.000 volkswoningen en een snelle economische ontwikkeling is bitter weinig terechtgekomen. De door Venetiaan opgespaarde kasreserves van zo’n 1 miljard Amerikaanse dollar zijn over de balk gesmeten. Onder het presidentschap van Bouterse is Suriname verworden tot een kleptocratie, waarvan vooral een rijke toplaag en een kliekje rondom hemzelf profiteren. “En sommigen zijn steenrijk geworden”, zegt econoom Ramautarsing.

In 2016 werd de Surinaamse dollar binnen een etmaal gedevalueerd met 20 procent; hyperinflatie stak weer de kop op en de algehele koopkracht slonk zienderogen. Maar de uiteindelijke instorting van de Surinaamse economie weet Bouterse aan dalende wereldmarktprijzen voor goud en olie, veruit de twee belangrijkste exportproducten van Suriname.

Een transformatie

Daarnaast herpakten de politieke tegenstanders van Bouterse zich. De NDP claimt de ‘partij van het volk’ te zijn en politieke opponenten en de rechterlijke macht worden te pas en te onpas uitgemaakt voor ‘vijanden van het volk’. Maar het was de VHP die vanaf 2018 met een meet-the-peoplecampagne, onder aanvoering van voorzitter en beoogd nieuwe president Chandrikapersad Santokhi, succesvol door het land trok en in wijk na wijk de bewoners sprak.

De ‘Hindostaanse’ VHP heeft ook een transformatie ingezet tot een partij ‘voor alle Surinamers’. Cedric van Samson is mede hiervan het gezicht: hij is een creool en staat tweede op de kandidatenlijst in Paramaribo voor de VHP. Van Samson, die zelf ooit overtuigd NDP-lid was, noemt twee belangrijke factoren voor de electorale afstraffing van Bouterse. “Ten eerste zijn de mensen het spuugzat dat de winkelprijzen almaar stijgen. Ten tweede het corruptiefaciliterend beleid van Bouterse.”  Ook Van Samson denkt dat de veroordeling van Bouterse ‘geen grote rol’ heeft gespeeld bij het afhaken van de NDP-aanhang.

Toch lijkt die onder jongeren wel enigszins te hebben meegespeeld. Kelvin Koniki (25) was voorzitter van het Nationaal Jeugdparlement. Hoewel bedoeld als politiek neutraal orgaan, was het jeugdparlement verworden tot broedplaats van het NDP-gedachtegoed. Desondanks nam Koniki afstand van Bouterse door diens veroordeling te omschrijven als ‘zorgwekkend en alarmerend’.

Hosselaars

Jonge Surinamers weten over het algemeen weinig over de militaire dictatuur van de jaren tachtig en de rol die Bouterse toen speelde. “Zelfs in de geschiedenisboeken lezen wij niet duidelijk hoe dat verlopen is”, zegt Koniki. “De NDP maakt flink gebruik van sociale media en de artiestenwereld en dat werkt goed”, verklaart hij de grote populariteit van deze partij onder jongeren. “Maar met de veroordeling van Bouterse zijn velen wel een beetje wakker geworden.” Maar ook Koniki denkt dat Bouterse heeft verloren vanwege “niet integer zijn en beleidskeuzes maken die vooral in het voordeel zijn van een kleine groep”.

De NDP claimt ook de enige echte niet-etnische partij te zijn, maar haar aanhangers zijn vooral Afro-Surinamers uit achterstandswijken. Velen zien zijn veroordeling inderdaad door de vingers. Maar dat deze schier onvoorwaardelijke steun slonk, bleek een maand geleden toen ‘Den Boi fu A Ghetto’ – ‘Jongens uit de Getto’ – zich aansloten bij de VHP, onder het motto: ‘A Ghetto e power VHP’ – de getto ondersteunt VHP.

Aanhangers van de Nationale Democratische Partij (NDP) tijdens een verkiezingscampagne. Beeld ANP

“De NDP kijkt alleen om naar een kleine kliek en niet naar ons”, motiveert hun woordvoerder Jean Nixon (37). De ‘gettojongens’ zijn geen werkloze hangjongeren maar volwassen kostwinners die op ‘allerlei wijze hosselen’, zoals werken als taxi- en buschauffeur of als goudverkoper en geldwisselaar op straat. De NDP maakt dankbaar gebruik van deze straathosselaars voor haar volksmobilisatie. “Alleen als het ze uitkomt, gebruiken ze ons. Maar daarna vergeten ze ons weer, terwijl wij veel gezinnen in de getto’s draaiende moeten houden.” Aan zoete praatjes van Bouterse hechten ze geen geloof meer. “Je hebt ons in die tien jaren niet geholpen, wanneer dan wel?” De veroordeling van Bouterse was niet van invloed op hun keuze voor de VHP. “Die hoge koers killt ons, want hierdoor kunnen wij hosselmannen geen auto kopen of een huurhuis betalen.”

Arrogantie

Onder Bouterse stapelde de buitenlandse schuld van Suriname zich op tot bijna 3 miljard Amerikaanse dollar. De binnenlandse schuld en het begrotingstekort elk tot 1 miljard. Zeker na zijn veroordeling was voor Bouterse een derde presidentstermijn van vitaal belang, om zo ‘politieke immuniteit’ te behouden. Waarom liet hij dan weer het onderste uit de staatskas halen, met alle electorale gevolgen van dien voor hem?

Econoom Ramautarsing: “Het is arrogantie. Hij zag kennelijk hoe makkelijk het ging om de mensen voor de gek te houden.” Maar deze verkiezingsnederlaag betekent allerminst het politieke einde van Bouterse. “Hij heeft een onbeperkte trukendoos. Hij staat nu schaak maar nog niet schaakmat.”

Dat blijkt ook uit de chaotische nasleep van de verkiezingen; gisteren was daarvan nog steeds de uitslag niet officieel vastgesteld en Bouterse eiste hertelling in enkele kiesdistricten. Winnaar Santokhi deed niet voor niets een noodoproep, gericht aan het toezichthoudende Onafhankelijk Kiesbureau: “De grens is overschreden, u moet nu ingrijpen!”

Lees ook:
Surinaamse oppositieleider Santokhi moet zich eerst maar eens bewijzen’

Veel Surinaamse Nederlanders in Den Haag zijn blij met de overwinning van de VHP-partij bij de verkiezingen dinsdag. Maar voor het toejuichen van oppositieleider Chan Santokhi is het nog te vroeg.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden