EssayNieuwe coronavirus

Griep, godsdienst en gevaarlijke gedachten: voor China zijn het allemaal besmettingen

Beeld AFP

China doet er alles aan om Covid-19 te bedwingen. Het beproefde recept tegen alle ‘besmettingen’ is: repressie. 

‘Laten we de Chinese regering niet bekritiseren voor wat in wezen een voor ons niet te begrijpen daad van God is”, zei mijn (Amerikaanse) priester in een videoboodschap op WeChat, de app die overal in de Volksrepubliek China wordt gebruikt. Hij moest op sociale media gaan om aan te kondigen dat de Engelstalige mis in de kathedraal van Changchun van die zondag was geannuleerd. Changchun is ver, bijna 1800 kilometer, verwijderd van Wuhan, het epicentrum van de uitbraak van het nieuwe coronavirus.

Alexander Zwagerman (1974) is onderwijsconsultant van de Technische Universiteit van Changchun, en docent Intercultural Awareness aan de HAN International School of Business in Arnhem. In 2016 verscheen zijn essaybundel ‘Eerst Xi dan gelo­ven’ bij uitgeverij Pharos.

Als goed katholiek zou ik mijn priester niet in twijfel trekken als hij zegt dat we de regering niet moeten bekritiseren voor een daad van God. Temeer daar onze expatparochie wordt gedoogd binnen het lokale Chinese bisdom, een bisdom dat zich op zijn beurt moet houden aan de regels die zijn ingesteld door de apparatchiks van de atheïstische Communistische Partij van China. De CPC houdt kerken goed in de gaten, in het kader van de door de Eeuwige Rode Keizer Xi Jinping afgekondigde ‘spirituele zuiverheid’. Het Evangelie van Jezus Christus is een gevaar voor die zuiverheid. Gelijk coffeeshops in Nederland mogen kerken bijvoorbeeld niet te dicht bij scholen zijn, want stel je voor dat de kinderen verslaafd raken.

Beeld AFP

Omgekocht door de CIA

‘Besmetting’ is een woord dat de Partij onder Xi Jinping graag gebruikt om te waarschuwen voor het gevaar van religie. Ook andere ‘gevaarlijke gedachten’ zijn besmettelijk en dus gevaarlijk voor de gezondheid van het Chinese volk, dat in alles wordt vertegenwoordigd door de Communistische Partij: westers vrije-marktdenken, een onafhankelijke rechtsstaat, de ‘illusie van vrijheid’ in een pluriform medialandschap; het zijn allemaal gevaarlijke virussen. Chinese activisten zijn vaak besmet of gewoon omgekocht door de CIA. In de berichtgeving lijkt de Partij meer genade te hebben voor degenen die zijn omgekocht, want die geloofden uiteraard niet echt in westerse vrijheden. 

Nu is gebleken dat de Partij die zo vaak gebruikmaakt van de metafoor van besmetting op veel niveaus totaal overrompeld werd door een fysieke besmetting. Binnen de Partij is Xi Jinping ‘de voorzitter van alles’, in de woorden van historicus Jeffrey Wasserstrom. Zijn belangrijkste functie is niet President van China, een functie die hij nu voor het leven heeft, maar secretaris-generaal van de Partij. In die hoedanigheid geeft hij leiding aan een politburo en verschillende ‘stuurgroepen’. Het liefste werkt Xi in een systeem waarin de besluitvorming ondoorzichtig is, zodat pas na de lange procedures en interne strubbelingen een beeld van uniformiteit en kracht naar buiten mag komen. In zo’n systeem kan het gebeuren dat de Grote Leider al in de eerste week van januari wist dat er een vervelend virus rondging, maar voor de bevolking werd pas op 20 januari bevestigd wat er al in het geruchtencircuit werd verspreid.

Zal dit virus het Hemels Partijmandaat aantasten?

Een uitbraak van een besmettelijke ziekte door een virus is uiteraard niet de schuld van Xi Jinping en zijn hofhouding van ja-knikkers. In de Oudheid vreesden Chinese keizers voor deze uitbraken van ziekten, evenals voor overstromingen en aardbevingen, niet alleen vanwege de menselijke tol in hun aardse rijk, maar omdat rampen golden als hemelse voortekenen van een dynastieke verandering. Als een keizer geconfronteerd werd met natuurrampen, zou dit een bovennatuurlijk bewijs kunnen betekenen dat hij ‘het Hemelse Mandaat’ was kwijtgeraakt.

Gelukkig leven we in tijden van wetenschap en weten we dat deze besmetting een virus is zonder enige leiding uit de hemel. We weten dat aardbevingen worden veroorzaakt door verschuivingen van enorme platen. En de seculiere priesterkaste van wetenschappers verzekert ons dat veel overstromingen worden veroorzaakt door onze eigen materialistische zonden. De vertrouwde deugden van het confucianisme of de Griekse Oudheid, alsmede de morele waarden van zowel het oosterse als westerse ‘bijgeloof’, zijn goeddeels vervangen door de wetenschap van eigen schuld, met als gevolg een eeuwige zelfkastijding van schaamte en angst. Schaamte voor het eten van rundvlees, voor de vlieg­vakantie en dat we nog niet zijn overgestapt op de elektrische auto. Angst voor het uitsterven van diersoorten, woestijnvorming en een meedogenloos stijgende zeespiegel. 

Danse Macabre

Op het eerdergenoemde platform WeChat las mijn geliefde een angstaanjagende ‘Ode aan het Virus’, waarin de anonieme auteur het virus prees voor het bij elkaar brengen van gezinnen, het inspireren van wetenschappers en het bevestigen van de kwetsbaarheid van het leven. Het is een bijzonder morbide stukje proza dat nog het meest doet denken aan de kunst in kerken waarin skeletten dansen en feesten. De danse macabre en het coronavirus, ze verenigen iedereen.

Beeld Photo News

In de kunst van de danse macabre zien we vaak ook adellijke skeletten en zelfs koningen, een pijnlijke herinnering voor de machtigen van weleer dat ook zij sterfelijk waren – en geruststellend voor alle armen en onderdrukten. Het is op dit moment onwaarschijnlijk dat Xi Jinping of een van de mannen van het politburo bezwijken aan de Covid-19, maar het is in ieder geval voor mij persoonlijk een geruststellende gedachte dat er in hun imago een door het virus veroorzaakte deuk is gekomen.

Helaas kent China een lange traditie van verhalen over een deugdzaam en bekwaam centraal leiderschap met corrupte en incompetente lokale zetbazen. Dit is vaak het tegenovergestelde van hoe westerlingen naar hun regeringen kijken. Wij zeggen dat de vis vanaf de kop rot, maar in het geboortedorp van mijn geliefde heb ik een gezegde gehoord dat tekenend was voor het cultuurverschil: ‘De Keizer sterft en het dorp rouwt. Het dorpshoofd sterft en het dorp viert feest.’

Veiligheidsdiensten

Een wat andere danse macabre, dus. En geheel in de lijn der verwachting heeft ­Jiang Chaoliang, de Partijbaas van de provincie Hubei, waarvan Wuhan de hoofdstad is, al het veld moeten ruimen. En twee vertrouwelingen van president Xi zijn naar de provincie gestuurd om de crisis te bestrijden. Naast vertrouwelingen van de president zijn zij ook twee mannen met een achtergrond in de veiligheidsdiensten, wat wellicht toont via welke invalshoek Xi Jinping naar deze crisis kijkt.

Dat het Chinese leiderschap deze crisis primair ziet als een probleem dat via repressieve maatregelen opgelost kan worden werd al vroeg duidelijk. De eerste bekende coronavirusinfectie in de stad Wuhan vertoonde vanaf 1 december symptomen en eind december was er alarm in de medische kringen van de stad. Een arts die in een WeChat-groep erover vertelde, werd bestraft door CCP-ambtenaren, wier redenering in dit geval lijkt op die van de technocraten die in mijn bisdom verantwoordelijk zijn voor ‘spirituele zuiverheid’: een boodschap die een gevaar zou kunnen vormen voor de stabiliteit van de natie onder Xi mag niet worden gedeeld.

Beeld AFP

De waarheid van het Evangelie en een bericht over de ware aard van de coronavirusinfectie zijn even gevaarlijk voor de CPC. Geen wonder dat ik in Xi’s China geen Chinese vrienden naar de Engelstalige mis mee mag nemen. En ook geen wonder dat in Xi’s China berichten over het coronavirus worden gecensureerd. De tragiek is dat de dokter die bestraft werd voor het ‘verspreiden van geruchten’, Li Wenliang, inmiddels is overleden. Slachtoffer van het gerucht.

Nieuws over de dood van dokter Li verspreidde zich sneller over WeChat dan de censors bij konden benen – hier was mijns inziens sprake van een goedaardige besmetting, want een tragische held die de interne tegenstrijdigheden van een éénpartijstelsel gebaseerd op orthodoxe marxistische principes kan belichamen verdient het om viral te gaan.

Irrationele angst en overmoed

De Chinese regering probeert de nieuwsverspreiding onder controle te houden, en als gevolg van haar irrationele overmoed is de evenzo irrationele angst voor de verspreiding van het virus alleen maar toegenomen. Hoewel minder onhandig dan met Sars, toen verschillende ministeries afwijkende waarschuwingen naar buiten brachten en veiligheidsdiensten hulpverleners actief weerhielden van daadkrachtig optreden, hield ook dit keer de overheid alle niet-partijgroepen tegen die verspreiding van het virus hadden kunnen helpen voorkomen.

Alexander ZwagermanBeeld Marco Bakker

Een systeem dat het publieke debat verstikt, zijn eigen journalisten muilkorft en dat externe bronnen censureert kan moeilijk worden vertrouwd met het betrouwbaar informeren van het eigen volk. Een systeem dat advocaten en maatschappelijke instanties die enige mate van verantwoording kunnen afdwingen tot zwijgen heeft gebracht, moet verantwoordelijk worden gehouden voor de manier waarop de ziekte is bestreden.

De Partij is erg goed in het afschuiven van verantwoordelijkheid. Protesten in Hongkong? Oproerkraaiers in dienst van de CIA en MI5. Heropvoedingskampen in Xinjiang? Fake news van anti-Chinese westerse media. Tibetaanse boeddhisten die zichzelf in brand steken? Zelfmoordterroristen, geïnspireerd door die duivelse dalai lama, die vanuit ballingschap anti-Chinese terreur aanmoedigt.

Taiwanese spionnen

Geheel in stijl zijn er nu mensen op Weibo, het Chinese Twitter, en op WeChat die andere gebruikers die berichten over het coronavirus uitmaken voor Taiwanese spionnen. Drie vrouwen plaatsten hetzelfde bericht op Weibo. Hun tante was besmet en lag op sterven. Drie identieke berichten? Dat moesten wel Taiwanese spionnen zijn. In feite waren het drie nichten, en het ging dus om dezelfde tante.

Toch blijven sommige internetgebruikers hardnekkig de omvang van het probleem ontkennen. Ongetwijfeld zitten daar trollen tussen, maar velen zijn trouwe Partijleden met een instinctieve neiging om het moederland te beschermen. Hun invloed is echter beperkt. Het is zelfs voor de meest orthodoxe gelovigen in de cultus van Marx onmogelijk om dit virus en de berichtgeving eromheen in de schoenen van anti-Chinese kapitalistische en imperialistische westerlingen te schuiven. De besmetting is op social media niet meer te censureren.

De tragedie van de uitbraak van het coronavirus kan een klein maar belangrijk neveneffect hebben: het zal er hoogstwaarschijnlijk niet toe leiden dat het Hemelse Mandaat van Xi Jinping en zijn communistische dynastie wordt weggenomen, maar het heeft wel de overmoed van het Socialisme met Chinese Kenmerken blootgelegd. Mijn priester heeft natuurlijk gelijk en ik kan zijn woorden parafraseren dat we de Chinese regering niet moeten bekritiseren voor wat in wezen een willekeurige en volkomen ‘niet-voorbestemde’ gebeurtenis is. En een Ode aan het Virus is geheel onterecht. Maar de ontmaskering van een almachtige CPC zou wel een godsgeschenk zijn. 

Lees ook: 

De sociale controle in Shanghai draait overuren in de strijd tegen het nieuwe coronavirus

Buurtbewoners in Shanghai maken zich zorgen over verspreiding van het nieuwe coronavirus. Het oude Partijnetwerk, waarin buren elkaar in de gaten houden, functioneert volop.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden