Egeïsche ZeeAsielzoekers

Griekse strafzaak tegen hulpverleners die migranten hielpen begint vandaag. ‘Zou jij toekijken als iemand verdrinkt?’

Migranten bereiken het Griekse eiland Lesbos, nadat ze zijn overgestoken vanaf de Turkse kust. Beeld ANP
Migranten bereiken het Griekse eiland Lesbos, nadat ze zijn overgestoken vanaf de Turkse kust.Beeld ANP

Op het Griekse eiland Lesbos begint donderdag een strafzaak tegen 23 hulpverleners die bootmigranten hielpen. ‘Er is echt geen enkel bewijs.’

Thijs Kettenis

Natuurlijk zou hulpverlener Seán Binder weer mensen uit het water trekken. “Net als iedereen. Zou jij kunnen toekijken hoe iemand verdrinkt?” Naar eigen zeggen deed Binder niets meer dan vanaf Lesbos asielzoekers tussen Turkije en Griekenland uit zee redden, maar dat ziet de openbaar aanklager op het Griekse eiland anders. Die verdenkt Binder van onder meer deelname aan een criminele organisatie, spionage en mensensmokkel. Donderdag staat hij samen met nog 23 buitenlanders en Grieken voor de rechter. Ze kunnen maximaal 25 jaar cel krijgen.

Griekse rechtszaak tegen reddingswerkers uitgesteld

Update donderdag: de rechtszaak tegen 24 reddingswerkers, onder wie een Nederlander, is voor onbepaalde tijd uitgesteld. Kort na aanvang van de rechtszaak besloot de rechter niet bevoegd te zijn en de zaak te verwijzen naar een hogere rechtbank, melden vertegenwoordigers van Amnesty International, die de zaak bijwonen.

De hulpverleners, onder wie de Nederlander Pieter Wittenberg, waren betrokken bij de vluchtelingencrisis op de Griekse eilanden en zeggen mensenlevens te hebben gered.

Amnesty International heeft de Griekse autoriteiten opgeroepen de rechtszaak in te trekken. De organisatie zegt evenals Human Rights Watch dat het “politiek gemotiveerde” proces is bedoeld om andere hulpverleners te intimideren. Het Europees Parlement heeft het de “grootste zaak van het criminaliseren van solidariteit in Europa” genoemd.

De 27-jarige Binder, een Duitser met reddingsdiploma’s die grotendeels opgroeide in Ierland, werkte als vrijwilliger voor Emergency Response Center International (ERCI), een hulporganisatie die vanaf 2016 vluchtelingen op zee opspoorde en redde. Tegenwoordig patrouilleren daar uitsluitend nog de Griekse kustwacht en de EU-grensbewakingsdienst Frontex, maar destijds werkten de autoriteiten volop samen met organisaties als die van Binder. “Ze vroegen ons vaak om hulp. Bij reanimaties, omdat ze zelf geen EHBO-opleiding hadden. We gaven ze dekens, omdat zij die niet hadden. Nooit had ik verwacht dat de mensen met wie ik zo lang schouder aan schouder stond, me op een dag zouden arresteren op verdenking van mensensmokkel.”

107 dagen in voorarrest

Toch is dat precies wat gebeurde, eind augustus 2018. Binder zat 107 dagen in voorarrest op het eiland Chios. “Met zeventien man in de cel. We kregen te weinig te eten, er heersten schurft en andere huidziekten. Ik werd daar met handboeien vastgeklonken aan een dubbelvoudige moordenaar, die een van zijn slachtoffers in brand had gestoken.” In december dat jaar kwam Binder op borgtocht vrij, na betaling van 5000 euro.

De zwaardere misdrijven als mensensmokkel komen tijdens de rechtszaak nog niet aan de orde. Binder moet zich eerst onder meer verweren tegen de beschuldiging van spionage. “De aanklager zegt dat ik versleutelde communicatie afluisterde. Maar de kustwacht en de marine gebruiken kanaal 16, een openbaar kanaal dat iedereen met een boot kent en gebruikt voor noodsituaties. Het tweede deel van de aanklacht is dat we onderling WhatsApp gebruikten. Dat gebruikt de hele wereld, en die communicatie is inderdaad standaard versleuteld. Wat kan ik daaraan doen? Ben ik strafbaar omdat ik WhatsApp gebruik? Het slaat echt nergens op.”

Juristen, ingeschakeld door onder meer mensenrechtenorganisaties als Amnesty International en Human Rights Watch die de zaak nauwlettend volgen, zeggen dat het bewijsmateriaal tegen de 24 aangeklaagden aan alle kanten rammelt. Het helpen van asielzoekers in nood, geldt ook volgens de Griekse wet als uitzondering in de wet die mensensmokkel strafbaar stelt. Fondsenwerving wordt aangemerkt als witwasoperatie, ook al is die aantoonbaar bedoeld voor het reddingswerk, zeggen zij. In de aanklacht van 86 pagina’s ontbreken bovendien stukken tekst. Ook zouden sommige beschuldigingen betrekking hebben op dagen dat de aangeklaagden helemaal niet in Griekenland waren.

Afschrikwekkende werking

De aanklager staat daarom niet sterk, menen de juristen. “Er is geen snipper bewijs”, in de woorden van Binder. Maar waarom dan toch deze rechtszaak? Mensenrechtenorganisaties wijzen erop dat de Griekse autoriteiten al langer de hulp aan vluchtelingen als crimineel afschilderen. Door mensen te redden en aan land te brengen zijn ze volgens hen een schakel in de keten van smokkelaars. Volgens Amnesty International criminaliseren ook andere Europese landen hulpverleners en hun organisaties.

De Griekse minister voor migratiezaken Notis Mitarakis zei vorig jaar nog bewijzen te hebben dat hulporganisaties asielzoekers helpen naar Turkije te reizen, en vandaar de oversteek naar Griekenland te maken. Onzin, zeggen die organisaties. Maar van dit soort rechtszaken gaat wel een afschrikwekkende werking uit: hulpverleners denken nu wel twee keer na voor ze de zee op gaan, uit angst dezelfde behandeling te krijgen als Binder. “Sinds de dag na onze arrestatie zijn er geen private reddingsmissies meer op Lesbos. Dat was precies het doel van de autoriteiten.”

Ook de gedachte dat de aanwezigheid van hulpmissies meer vluchtelingen aan zou trekken, wuift hij weg. “Daar is zoveel onderzoek naar gedaan. Er is nog nooit een enkel verband aangekondigd. Mensen die op de vlucht slaan, kijken niet eerst wie er op zee rondvaart.”

Inreisverbod vanwege de openbare veiligheid

Bij de rechtszaak donderdag laten de meeste verdachten zich naar verwachting vertegenwoordigen door hun advocaat. Zo ook de nu 25-jarige Syrische Sarah Mardini, die in 2015 als vluchteling op Lesbos aankwam en asiel heeft gekregen in Duitsland. Zij werd beroemd omdat ze met haar zus Yusra een boot vol vluchtelingen naar de kust zwom, nadat die was omgeslagen. Yusra nam later deel aan de Olympische Spelen in Rio. Hun verhaal wordt momenteel verfilmd.

Sarah kwam later terug om voor ERCI te werken, en werd tegelijk met Binder aangeklaagd, opgepakt en op borgtocht vrijgelaten. Ook zij wilde bij de rechtszaak aanwezig zijn, maar heeft een inreisverbod voor Griekenland omdat ze een gevaar voor de openbare veiligheid zou vormen.

Binder weet niet wat hij van de zitting moet verwachten. “Aan de ene kant kunnen ze me gewoon niet veroordelen, want er is echt geen enkel bewijs. Maar aan de andere kant hebben ze me meer dan honderd dagen in vreselijke omstandigheden vastgehouden. Natuurlijk ben ik bang.”

Volste vertrouwen

Ook de 73-jarige Nederlander Pieter Wittenberg staat donderdag voor de rechter op Lesbos. Hij voerde op zijn boot eveneens zoek- en reddingswerk voor ERCI, maar werd niet opgepakt. Wel sprak hij later vrijwillig met de politie over de aanklacht die tegen hem is ingediend. Anders dan Binder heeft hij het volste vertrouwen in de Griekse rechtsgang. “Griekenland hoort bij de EU, en daar kom je alleen binnen als je een degelijk rechtssysteem hebt. Dat hebben we nou eenmaal zo afgesproken met zijn allen.” Hij ziet dan ook geen reden om niet op de zitting te verschijnen. “Ik ben onschuldig. Ik weet dat ik geen misdaad heb begaan. Als de rechter over mijn handelen gaat oordelen, wil ik die met mijn boodschap recht in de ogen kunnen aankijken.”

Lees ook:

Niet alleen op Lesbos leven vluchtelingen in erbarmelijke omstandigheden: ‘Hallo wereld, hier is van alles aan de hand’

Als het over vluchtelingen gaat, is de blik gericht op het Griekse Lesbos en de erbarmelijke omstandigheden daar. Maar op de andere Griekse eilanden, zoals op Leros, gaat het niet veel beter. Een reportage van correspondent Thijs Kettenis.

Amnesty: Schending mensenrechten is diepgewortelde praktijk aan Griekse grens

Illegale pushbacks komen zo vaak voor dat ze volgens Amnesty niet meer kunnen worden afgedaan als ‘incidenten’. Ze lijken een vast onderdeel te zijn geworden van het Griekse grensbeleid.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden